• INDEX
• PROFILE
• ARTICLES - INTERVIEWS
• FEMINISM
• CRIME FICTION - CULTURAL CRIMINOLOGY
• COPYRIGHT - DISCLAIMER - IMPRESSUM

DIE DOKUMENTARFILME VON WILMA MENIKI
«MY KATINES» / «ΟΙ ΚΑΤΙΝΕΣ ΜΟΥ»
«HERSTORIES: MY ROOTS» / «HERSTORIES: ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΜΟΥ»

TEXT: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

Wilma Meniki ist Sekundarschullehrerin mit einer Zusatzausbildung in Sonderpädagogik, zertifizierte Trainerin für Schulmediation, Feministin, Aktivistin und Dokumentarfilmerin.

BILD: ©WILMA MENIKI

Originaltitel: «My Katines» / «Οι Κατίνες μου». Produktionsland: Griechenland. Originalsprache: Griechisch mit englischen Untertiteln. Erscheinungsjahr: 2019. Länge: 74 Minuten. Drehbuch und Regie: Wilma Meniki.

BILD: ©WILMA MENIKI

Der erste Dokumentarfilm von Wilma Meniki befasst sich mit einer Frauengruppe, die zwischen 1985 und 1995 in Thessaloniki aktiv war. Die Gruppe trug den Namen «Autonome Frauengruppe», auf Griechisch «Αυτόνομη Ομάδα Γυναικών».

Im Gegensatz zu vielen anderen Frauengruppen jener Zeit verfolgte diese Gruppe keine parteipolitische Linie. Es handelte sich um eine autonome, feministische Gruppe ohne hierarchische Strukturen. Sie bot jungen Frauen die Möglichkeit, Informationen auszutauschen, Meinungen zu entwickeln, neue Ideen zu diskutieren. Diese Frauen stellten die patriarchale Ordnung radikal in Frage. Und das in einem Land, in dem das Patriarchat in allen Aspekten der Gesellschaft tief verwurzelt ist. Der Kern der Gruppe bestand aus fünfzehn bis zwanzig Mitgliedern, darunter Wilma Meniki.

Ihre Aktivitäten waren vielfältig. Sie richteten eine SOS-Telefon-Hotline für die von Gewalt betroffenen Frauen ein (1991-1995). Sie veröffentlichten die feministische Zeitschrift «Katina»,  insgesamt sieben Ausgaben (1987-1992). Sie waren die Initiatorinnen des ersten Frauenfestivals in Griechenland, das ausschließlich für Frauen zugänglich war (1988) - eingeladen waren die Autorin und ehemalige Politikerin Anja Meulenbelt und die Komponistin und Sängerin Nena Venetsanou. Sie gründeten eine Gruppe, die Selbsterkenntnis und Selbstanalyse förderte. Sie arbeiteten mit lokalen medizinischen und juristischen Behörden und mit der Gruppe für Frauenstudien der Aristoteles Universität Thessaloniki («Ομάδα Γυναικείων Σπουδών Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης») zusammen. Sie organisierten eine Veranstaltung zum Thema Frauen und Krieg sowie kinematografische, musikalische und spezielle Veranstaltungen und Parties. Sie demonstrierten und protestierten, sendeten Radiosendungen auf einem Piratensender und führten darüber hinaus weitere Aktionen durch.

«Katina» war nicht nur der Name der Zeitschrift, alle Gruppenmitglieder nannten sich so. Dieser Name, eine diminutive Form von «Katerina» (Κατερίνα / Αικατερίνη, Katharina), kann auch pejorativ verwendet werden und bezeichnet eine weibliche Person, die über keine Bildung und Erziehung verfügt, die gerne tratscht. Die positive Verwendung eines auf Griechisch abwertenden Begriffs zielt darauf ab, ein negatives und sexistisches Stereotyp zu dekonstruieren.

BILDER: ©WILMA MENIKI

Sechzehn Jahre später trafen sich die «Katines» im Rahmen des Dokumentarfilms wieder.

BILDER: ©WILMA MENIKI

Titel: «Herstories: My Roots» / «Herstories: Οι Ρίζες μου». Produktionsland: Griechenland. Originalsprache: Griechisch mit englischen Untertiteln. Erscheinungsjahr: 2023. Länge: 81 Minuten. Drehbuch und Regie: Wilma Meniki.

BILDER: ©WILMA MENIKI

Der zweite Dokumentarfilm von Wilma Meniki beleuchtet die Lebensgeschichten von sechs Frauen im heutigen Griechenland.

Armut, Behinderung, Probleme mit dem Flüchtlingsstatus, Gewalt, von der eigenen Umwelt nicht akzeptierte Homosexualität, Missbrauch, Obdachlosigkeit, Rassismus. Diese Frauen befreien sich aus der sozialen Ausgrenzung, die durch die zuvor genannten Faktoren entsteht. Trotz der Hindernisse, die patriarchalische Machtstrukturen mit sich bringen, gelingt es ihnen, ihr Leben in die von ihnen gewünschte Richtung zu lenken.

Wer sind diese Frauen?

- Loretta Macauley aus Sierra Leone, Gründerin der «United African Women Organization» (Griechenland).

- Fotini Sianou, zentrale Persönlichkeit der griechischen Frauenbewegung.

- Ioanna-Maria Gertsou, Psychologin, sehbehindert, Gründerin der Blindenhundeschule «Lara».

- Elena Toutoudaki, Sekundarschullehererin, Lesbe, alleinerziehende Mutter.

- Maria Drangkou aus Bulgarien, Mitarbeiterin des Straßenmagazins «Shedia», Übersetzerin aus dem Bulgarischen und ins Bulgarische.

- Agapi Koffidou, die mit vierzehn Jahren ihren gewalttätigen und missbrauchenden Vater mit einer Waffe bedrohte.

BILDER: ©WILMA MENIKI

Die beiden Dokumentarfilme wurden auf verschiedenen Festivals präsentiert und erhielten äußerst positive Kritiken. Im Anschluss an jede Vorführung in Griechenland folgte eine Diskussion mit dem Publikum, das jedes Mal seine Begeisterung und sein Interesse für die in den Filmen behandelten Themen zum Ausdruck brachte und Wilma Meniki ermutigte, weiterhin feministische Dokumentarfilme zu drehen.

Der erste Dokumentarfilm wurde noch nicht im Ausland präsentiert, doch Wilma Meniki plant, dies in Zukunft zu verwirklichen. Der zweite Dokumentarfilm wurde bisher zweimal ausgezeichnet, in Craiova im Rahmen des «Eastern Europe Film Festival» (2025) und in New York in der Kategorie «Best Human Rights» der «New York Shorts Awards» (2025).

EINZELNACHWEISE UND QUELLEN

- https://www.youtube.com/watch?v=-_GiOP2brqc, Trailer des Dokumentarfilms «My Katines» / «Οι Κατίνες μου». Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- https://www.anjameulenbelt.nl/weblog/anja-meulenbelt/. Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?

lq=%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%AF%CE%BD%CE%B1&dq=. Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- https://www.youtube.com/watch?v=zOrcEfylGW8, Trailer des Dokumentarfilms «Herstories: My Roots» / «Herstories: Οι Ρίζες μου». Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- https://www.africanwomens.gr/. Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- https://www.laraguidedogs.gr/. Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- https://www.shedia.gr/. Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- https://filmfreeway.com/EasternEuropeFilmFestival/. Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- https://filmfreeway.com/NewYorkShortsAwards. Abgerufen am 11. Dezember 2025.

- Bild- und Informationsmaterial, das von Wilma Meniki zur Verfügung gestellt wurde.

(Letzte Aktualisierung: Dezember 2025.)

ΤΑ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ ΤΗΣ ΒΙΛΜΑΣ ΜΕΝΙΚΗ
«ΟΙ ΚΑΤΙΝΕΣ ΜΟΥ / ΜΥ ΚΑΤΙΝΕΣ»
«HERSTORIES: ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΜΟΥ / HERSTORIES: MY ROOTS»

KEIMENO: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

Η Βίλμα Μενίκη είναι καθηγήτρια Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης με μεταπτυχιακές σπουδές στην Ειδική Αγωγή, πιστοποιημένη επιμορφώτρια στη σχολική διαμεσολάβηση, φεμινίστρια, ακτιβίστρια, δημιουργός ντοκιμαντέρ.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ©ΒΙΛΜΑ ΜΕΝΙΚΗ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ©ΒΙΛΜΑ ΜΕΝΙΚΗ

Το πρώτο ντοκιμαντέρ της Βίλμας Μενίκη αφορά την Αυτόνομη Ομάδα Γυναικών Θεσσαλονίκης, η οποία έδρασε μεταξύ 1985 και 1995.

Η Αυτόνομη Ομάδα Γυναικών δεν ακολουθούσε τη γραμμή κάποιου πολιτικού κόμματος, όπως συχνά συνέβαινε στις γυναικείες ομάδες εκείνης της εποχής. Ήταν μία αυτόνομη φεμινιστική ομάδα, χωρίς ιεραρχική δομή, η οποία έδωσε την ευκαιρία σε νέες γυναίκες να ανταλλάξουν πληροφορίες, να αναπτύξουν απόψεις, να συζητήσουν ιδέες, να δράσουν συλλογικά κατά της πατριαρχίας και του σεξισμού της ελληνικής κοινωνίας. Ο πυρήνας της ομάδας αποτελείτο από δεκαπέντε έως είκοσι μέλη, μεταξύ των οποίων και η Βίλμα Μενίκη.

Οι κύριες δράσεις της ομάδας ήταν:

- H δημιουργία της SOS γραμμής για κακοποιημένες γυναίκες (1991-1995).

- H έκδοση του φεμινιστικού περιοδικού "Κατίνα" (1987-1992), συνολικά επτά τεύχη. 

- H πραγματοποίηση του πρώτου Φεστιβάλ Γυναικών στην Ελλάδα (1988), όπου είχαν πρόσβαση μόνο γυναίκες. Καλεσμένη ήταν η συγγραφέας και πρώην πολιτικός Άνια Μέυλεμπελτ (Anja Meulenbelt) και η συνθέτρια και τραγουδίστρια Νένα Βενετσάνου.

- H λειτουργία ομάδας αυτογνωσίας και αυτοανάλυσης.

- H συνεργασία με τοπικούς ιατρικούς και νομικούς φορείς και με την Ομάδα Γυναικείων Σπουδών Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

- H διοργάνωση εκδήλωσης με θέμα τη γυναίκα και τον πόλεμο, όπως επίσης κινηματογραφικών και μουσικών εκδηλώσεων, αφιερωμάτων, πάρτι.

- Διαδηλώσεις και πορείες στη Θεσσαλονίκη, ραδιοφωνική εκπομπή «Συμφωνία Κυριών» στον πειρατικό σταθμό «Ράδιο Κιβωτός» και άλλες ακτιβιστικές ενέργειες.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ©ΒΙΛΜΑ ΜΕΝΙΚΗ

«Κατίνα» δεν ήταν μόνο το όνομα του περιοδικού. Έτσι αποκαλείτο κάθε μέλος της ομάδας. Η χρήση του μειωτικού χαρακτηρισμού με θετικό τρόπο εκφράζει την επιθυμία αποδόμησης ενός αρνητικού και σεξιστικού στερεότυπου.

Οι «Κατίνες» ξανασυναντήθηκαν ύστερα από δεκαέξι χρόνια και παρουσίασαν στο ντοκιμαντέρ την πρώην ομάδα τους.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ©ΒΙΛΜΑ ΜΕΝΙΚΗ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ©ΒΙΛΜΑ ΜΕΝΙΚΗ

Το δεύτερο ντοκιμαντέρ της Βίλμας Μενίκη αναδεικνύει τις ιστορίες έξι γυναικών στην Ελλάδα του σήμερα.

Αναπηρία, αστεγία, βία, κακοποίηση, μη αποδεκτή από το περιβάλλον ομοφυλοφιλία, προσφυγιά, ρατσισμός, φτώχεια. Οι γυναίκες αυτές καταφέρνουν να απελευθερωθούν από τον κοινωνικό αποκλεισμό, στον οποίο οδηγούν τα παραπάνω και κατευθύνουν τη ζωή τους εκεί που θέλουν. Με την προσωπική τους μάχη ενάντια στις πατριαρχικές δομές της κοινωνίας.

Ποιες είναι οι γυναίκες πού σπάνε το φράγμα της σιωπής;

- Λορέτα Μακόλεϊ από τη Σιέρα Λεόνε, ιδρύτρια της Οργάνωσης Ενωμένων Γυναικών Αφρικής.

- Φωτεινή Σιάνου, κεντρική προσωπικότητα του γυναικείου κινήματος στην Ελλάδα με πολύπλευρη δράση.

- Ιωάννα-Μαρία Γκέρτσου, ψυχολόγος με ολική απώλεια όρασης, ιδρύτρια της σχολής σκύλων-οδηγών τυφλών «Λάρα».

- Έλενα Τουτουδάκη, καθηγήτρια Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, λεσβία, μητέρα μονογονεϊκής οικογένειας.

- Μαρία Δράγκου από τη Βουλγαρία, εργαζόμενη στο περιοδικό δρόμου «Σχεδία», μεταφράστρια από και προς τη βουλγαρική γλώσσα.

- Αγάπη Κωφφίδου, η οποία στα δεκατέσσερά της απείλησε με όπλο τον κακοποιητή πατέρα της.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ©ΒΙΛΜΑ ΜΕΝΙΚΗ

Τα δύο ντοκιμαντέρ προβλήθηκαν σε διάφορα φεστιβάλ και δέχθηκαν πολύ θετικές κριτικές. Μετά από κάθε προβολή στην Ελλάδα, ακολουθούσε συζήτηση με το κοινό, το οποίο κάθε φορά εξέφραζε τη συγκίνηση και το ενδιαφέρον του για τα θέματα που πραγματεύονται οι ταινίες  και ενθάρρυνε  τη Βίλμα Μενίκη να  συνεχίσει να δημιουργεί φεμινιστικά ντοκιμαντέρ.

Το πρώτο ντοκιμαντέρ δεν έχει προβληθεί ακόμη στο εξωτερικό, ωστόσο η Βίλμα Μενίκη θα το επιδιώξει στο μέλλον. Το δεύτερο ντοκιμαντέρ βραβεύτηκε μέχρι στιγμής δύο φορές, στην Κραϊόβα, στα πλαίσια του «Eastern Europe Film Festival» (2025), και στη Νέα Υόρκη, στην κατηγορία «Best Human Rights» του «New York Shorts Awards» (2025).

ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΠΗΓΕΣ

- https://www.youtube.com/watch?v=-_GiOP2brqc, τρέιλερ του ντοκιμαντέρ «Oι Κατίνες μου» / «My Katines». Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2025.

- https://www.anjameulenbelt.nl/weblog/anja-meulenbelt/. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2025.

- https://www.youtube.com/watch?v=zOrcEfylGW8, τρέιλερ του ντοκιμαντέρ «Herstories: Οι Ρίζες μου» / «Herstories: My Roots». Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2025.

- https://www.africanwomens.gr/. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2025.

- https://www.laraguidedogs.gr/. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2025.

- https://www.shedia.gr/. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2025.

- https://filmfreeway.com/EasternEuropeFilmFestival/. Ανακτήθηκε στος 11 Δεκεμβρίου 2025.

- https://filmfreeway.com/NewYorkShortsAwards. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2025.

- Πληροφορίες και φωτογραφικό υλικό που διέθεσε η Βίλμα Μενίκη.

(Τελευταία ενημέρωση: Δεκέμβριος 2025.)

INTERVIEW MIT TELEMACHOS HATZIISAAK

FRAGEN: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

BILD: © TELEMACHOS HATZIISAAK

Telemachos Hatziisaak wurde 1967 als Sohn griechischer Einwanderer in der Schweiz geboren. Er ist Arzt für Allgemeinmedizin. Er lebt und arbeitet im Kanton St. Gallen. Er schreibt Polit-Krimis. Hauptfigur ist der Kommissar Nikos Pavlides aus Thessaloniki. Bisher erschienene Bücher: "Kalte Allianz" (2011, EMH Schweizerischer Ärzteverlag AG FMH/Schwabe), "Sabotageakt" (2013, EMH Schweizerischer Ärzteverlag AG FMH/Schwabe), "Hasardeur" (2015, Verlag Johannes Petri). Der neue Roman mit dem Titel "Magnetsturm" erscheint unter dem Pseudo-Akronym "T. H. Isaak".

Kommissar Nikos Pavlides zeichnet sich insbesondere durch Eigenschaften aus wie Scharfsinn und Hartnäckigkeit, einen ausgeprägten Sinn für Gerechtigkeit, Vertrauen in den Instinkt​ sowie​ ein ausgezeichnetes Gesichtsgedächtni​s. Er ist Nichtraucher und konsumiert selten Alkohol. Zudem ist er körperlich fit, ordnungsliebend und interessiert sich für Architektur. Was hat Sie zu dieser Figur inspiriert?

Nikos Pavlides ist ein kultivierter Haudegen. Aber anders als Ian Flemings James Bond ist er eine reine Fantasiefigur, die niemandem nachempfunden ist. Nach der Literatur diverser Politthriller von Frederick Forsythe, John Le Carré, Len Deighton, Anthony Hide und Peter Zeindler ging mir der Lesestoff aus. Es war die Zeit, als Griechenland unter Andreas Papandreou aussenpolitisch selbstbewusst und keck auftrat. Ich dachte mir, anstatt amerikanische Propagandaliteratur von Tom Clancy oder John Grisham zu lesen und mich über den angelsächsischen Übermenschen zu ärgern, schreibe ich lieber selber einen Politthriller. So kreierte ich einen idealen, bescheidenen, aber cleveren und hartnäckigen griechischen Ermittler. Das war 1994. Dem Gerücht nach zeigt Nikos Pavlides übrigens gewisse Ähnlichkeiten zu einem lebenden Staatspräsidenten mit Geheimdiensthintergrund.

"Diese fehlende Transparenz im Personalwesen staatlicher Behörden" ist Pavlides "ein Dorn im Auge" (Quelle: "Hasardeur", Seite 35). Und sein "für durchschnittliche Griechen atypisches Pflichtbewusstsein würde ihn eines Tages unter die Erde bringen" (Quelle: "Kalte Allianz", Seite 78). Doch er überlebt. Und er macht Karriere bei der griechischen Polizei. Wie schafft er das?

Er wird von seinem einflussreichen Chef, Diogenes Kostopoulos, gezielt gefördert. Nicht im Sinne des Klientelismus. Kostopoulos erkennt das Potential seines Schützlings. Aber er stellt Nikos Pavlides auch bewusst immer wieder auf die Probe. Ganz im Sinne von Anton Semjonowitsch Makarenko: "Ich fordere dich, weil ich dich achte."

Die Ermittlungen führen Pavlides nach Zürich. Sein erster Eindruck von der Stadt ist positiv. Das Niederdorf erinnert ihn irgendwie an die Quartiere Ladadika und Plaka (Quelle: "Sabotageakt", Seite 188). Würde Pavlides jemals privat nach Zürich reisen?

Wieso nicht. In seinem Wesen zwinglianisch bescheiden und ordnungsliebend stellt Zürich für Pavlides das Kontrastprogramm zu seiner lauten, chaotischen und unordentlichen Heimatstadt Thessaloniki dar. Man besucht gerne Orte, die nicht so sind, wie derjenige in dem man lebt.

Eric Ambler schrieb in seinem Buch "A Mask for Dimitrios": "The important thing to know about an assassination or an attempted assassination is not who fired the shot but who paid for the bullet."(*) Pavlides versucht jedes Mal herauszufinden, "wer die Kugel bezahlt hat", oder anders formuliert: "cui bono?", weil er loyal und pflichtbewusst ist. Er hat einen eigenen moralischen Kompass. Er gerät immer wieder in gefährliche Situationen, er bleibt aber "cool". "Coolness" als  Überlebensstrategie?

Nikos Pavlides ist kein emotionaler Hitzkopf. Er analysiert, reflektiert und handelt schnell und effizient. Dabei wird er immer von der Frage nach dem "cui bono?" geleitet. In diesem Sinne ist seine "Coolness" eine Art Credo. Oder vielleicht einfach sein Modus operandi. "Coolness" ist aber auch genretypisch für Protagonisten von Politthrillern, Polars und Noirs. Ich verweise dabei auf Boris Akunins Erast Petrowitsch Fandorin. Eine wunderbare Figur. "Cool", obwohl er ganz schüchtern ist. Oder auf Ian Flemings James Bond, den Prototypen des "coolen" Helden. Was auch immer man von ihm halten mag.

Sie schreiben Politkrimis. Was sind die typischen Merkmale dieses literarischen Genres?

Patricia Highsmith hat die typischen Merkmale des Thrillers in ihrem Buch "Suspense" trefflich zusammengestellt. Ich empfehle interessierten Lesern unbedingt die Lektüre dieses Schriftstücks. Was speziell Politkrimis ausmacht ist der Bezug zur politischen Realität und der Versuch, einen Blick hinter die Kullissen der Mächtigen – Politiker, Oligarchen, Plutokraten – zu werfen. Häufig verwischen sich dabei die Grenzen von Gut und Böse.

Ihre Bücher handeln von diplomatischen Skandalen, von Terror und Spionage, von Korruption. Es wird Bezug genommen auf politische, historische und andere Ereignisse der jüngeren Vergangenheit (Imia-Konflikt. Namensstreit um Mazedonien, Revolutionäre Organisation 17. November, Foltermethoden der CIA etc.). Die Geschichten basieren zum Teil auf wahren Begebenheiten, die fiktional verarbeitet werden. Wie viel Recherchearbeit steckt in Ihren Büchern?

Viel. Aber zum Glück ist Recherchearbeit im 21. Jahrhundert sehr autorenfreundlich. Man braucht nicht mehr in Bibliotheken Enzyklopädien, Geschichts- und Fachbücher, sowie Landkarten zu studieren. Das Internet vereinfacht den Rechercheprozess enorm. Vorausgesetzt man weiss, wo man die Informationen herkriegt und wie man sie validieren muss. Gewisse Informationen jedoch muss der Autor sich vor Ort holen. Ich denke da an beschriebene Gebäude und Strassen, aber auch an die Atmosphäre, die eine bestimmte Szenerie bietet, oder an die Mentalität der Leute, die man beschreiben will.

In Ihrem Buch "Kalte Allianz" wird die Kriminalität unter anderem als sozial konstruiertes Produkt dargestellt. Man wird nicht als Krimineller geboren. Man wird dazu gemacht. Dieser Aspekt spielt in dem Buch eine bedeutende Rolle. Möchten Sie etwas dazu sagen?

Es würde zu weit führen, hier ein gesellschaftspolitisches Sittenbild zu malen. Aber ja, man wird nicht kriminell geboren. Es sind äussere Umstände, die jemanden veranlassen, Verbrechen zu begehen. Unabhängig ob wir von Kleinkriminalität, organisierter Kriminalität, White-Collar-Crimes oder politisch motivierten Verbrechen reden. Täter sind oftmals auch Opfer. Zum Beispiel ihrer eigenen Peer-Groups.

Die Handlung Ihrer Bücher spielt zu einem grossen Teil in Thessaloniki. Was verbindet Sie mit dieser Stadt, die Sie so gut kennen?

Viele Urlaubserinnerungen. Ich verbrachte eine beträchtliche Zeit meiner Ferien als Kind und Jugendlicher in Thessaloniki. Ich wohnte bei meinem Patenonkel, einem Augenarzt, der seine Praxis in einer Wohnung an der Tsimiski hatte, der verkehrsreichsten Strasse der Stadt. Ich besuchte den Markt, Kinos, Buch- und Plattenläden, Museen, Kirchen, historische Ausgrabungen und Stätten, schlenderte auf grossen Boulevards und durch dunkle Gassen, benutzte den öffentlichen Verkehr, studierte die Leute im Bus, in Tavernen und Cafeterias, am Hafen, Bahnhof und Flughafen. Nachhaltigen Eindruck hatten in mir übrigens die Manövrierkünste der Busfahrer hinterlassen, die ihre grossen Gefährte millimetergenau zwischen Massen von abgestellten Autos an beiden Strassenrändern hindurch chauffierten.

Sie sind der Sohn griechischer Einwanderer. Wie ist Ihre Beziehung zu Griechenland?

Ein ambivalentes. Ich mag das Griechenland der Antike und des Widerstands. Ich verabscheue jedoch den Klientelismus und die Unsitte der "Fakelakia". Es gibt in Europa kaum eine schönere und abwechslungsreichere Landschaft als die griechische. Gleichzeitig wird das Bild dieser Idylle vom allgegenwärtigen Littering aufs unschönste getrübt. Es sind solche Widersprüche, die zu meiner Ambivalenz beitragen. Ich denke, Griechenland könnte von einem politischen System, wie wir es in der Schweiz haben, profitieren. Ich fürchte aber, dass das System innert kurzer Zeit korrumpiert würde. Ein Freund aus Nafplio sagte mir einmal, als wir auf Ioannis Kapodistrias zu sprechen kamen: "Ihr Schweizer habt ihn geachtet und wir Griechen haben ihn umgebracht." 

Lesen Sie griechische Krimis? Wenn ja, welche Autoren lesen Sie gerne?

Ja. Petros Markaris in deutscher Übersetzung. Ich habe die meisten seiner Bücher, die im Diogenes Verlag erschienen sind, gelesen. Sie waren ziemlich unterhaltsam. Mir gefällt Markaris’ Kommissar-Figur, dieser kauzige Kostas Charitos, der so komplett anders ist als mein Kommissar Nikos Pavlides. Leider werden zu wenige griechische Krimis – im Gegensatz zu den skandinavischen – in die deutsche Sprache übersetzt. "Poly voutyro sto tomari tou skylou" von Giorgios Skampardonis ("Πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου" / Γιώργος Σκαμπαρδώνης), einen Noir-Thriller, fand ich ausgezeichnet, so richtig nach meinem Geschmack.

Möchten Sie, dass Ihre Bücher ins Griechische übersetzt werden?

Jeder Autor wünscht sich, dass seine Bücher von möglichst vielen Menschen in verschiedenen Sprachen gelesen werden. Aber das Literaturbusiness ist leider kein Wunschkonzert. Die Bücherrealität wird von Kostensenkungen, Margen und Gewinnstreben dominiert. Als unbekannter und unbedeutender Autor bleibt die Übersetzung eines literarischen Werks Wunschdenken. Persönlich frage ich mich, wie meine Politkrimis von einem griechischen Publikum aufgenommen würden. Schreibe ich authentisch genug? Oder merkt man, dass hier ein Grieche der Diaspora am Werk ist?

Welche Art von Büchern lesen Sie am liebsten? Für welche Themen interessieren Sie sich?

Ich lese am liebsten – wen wundert’s – Politthriller. Zu meinen Lieblingsautoren gehören Dominique Manotti, Adrian McKinty und Matti Rönkä. Daneben interessieren mich aber auch Bücher, die sich mit Zeitgeschichte befassen. Hier möchte ich den Schweizer Historiker Daniele Ganser erwähnen. Sachbücher, die sich mit dem zweiten Weltkrieg befassen, oder in denen es um Spionage und Enthüllungen geht, faszinieren mich ebenso. Und hin und wieder lese ich (Auto-)Biographien über Menschen, die mich faszinieren, ob Kalliope Papalexopoulou, Dusko Popov oder Rio Reiser.

Vielen Dank!


(*) Eric Ambler (1909 – 1998): "The Mask of Dimitrios" (1939).

(Letzte Aktualisierung: 13.07.2020.)

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΤΗΛΕΜΑΧΟ ΧΑΤΖΗΙΣΑΑΚ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

BILD: © TELEMACHOS HATZIISAAK

Ο Τηλέμαχος Χατζηισαάκ (Telemachos Hatziisaak) γεννήθηκε το 1967 στην Ελβετία από Έλληνες γονείς μετανάστες. Είναι γιατρός παθολόγος. Ζει και εργάζεται στο καντόνι St. Gallen της Ελβετίας. Γράφει political crime fiction. Η πλοκή των μυθιστορημάτων του είναι πάντα συναρπαστική, ρεαλιστική και γεμάτη με ανατροπές που προκαλούν έκπληξη. Η ένταση διατηρείται μέχρι το τέλος. Οι καλά επεξεργασμένοι χαρακτήρες πείθουν. Πολιτικά και ιστορικά συμφραζόμενα αποτυπώνονται παραστατικά στον αναγνώστη. Κεντρικός ήρωας των βιβλίων είναι ο υπαστυνόμος Νίκος Παυλίδης από τη Θεσσαλονίκη. Εκδόθηκαν τα ακόλουθα βιβλία του: "Kalte Allianz" ("Ψυχρή συμμαχία"), 2011, EMH Schweizerischer Ärzteverlag AG FMH/Schwabe. "Sabotageakt" ("Πράξη σαμποτάζ"), 2013, EMH Schweizerischer Ärzteverlag AG FMH/Schwabe. "Hasardeur" ("O ριψοκίνδυνος"), 2015, Verlag Johannes Petri. Το επόμενο βιβλίο της σειράς έχει τίτλο "Magnetsturm" ("Mαγνητική θύελλα") και πρόκειται να κυκλοφορήσει τον Σεπτέμβριο του 2020 από τον εκδοτικό οίκο Hamburger Verlag Tredition.

Ο υπαστυνόμος Νίκος Παυλίδης είναι οξυδερκής, επίμονος και διακατέχεται από ένα υψηλό αίσθημα δικαιοσύνης. Εμπιστεύεται το ένστικτό του. Αποτυπώνει στη μνήμη του κάθε πρόσωπο που βλέπει. Δεν καπνίζει και πίνει σπάνια αλκοόλ. Είναι σε καλή φυσική κατάσταση (κολυμπά στη θάλασσα όλες τις εποχές του χρόνου, εξασκείται στο αϊκίντο). Αγαπά την τάξη. Ενδιαφέρεται για την αρχιτεκτονική. Πώς εμπνευστήκατε τον χαρακτήρα αυτόν;

Ο Νίκος Παυλίδης είναι ένας άνθρωπος της δράσης με πνευματική καλλιέργεια. Σε αντίθεση με τον James Bond του Ian Fleming, είναι καθαρά φανταστικός χαρακτήρας, δεν βασίζεται σε υπαρκτό πρόσωπο. Ύστερα από την ανάγνωση διαφόρων political thriller των Frederik Forsythe, John Le Carré, Len Deighton, Anthony Hide και Peter Zeindler, εξαντλήθηκε το αναγνωστικό μου υλικό. Σκέφτηκα ότι αντί να διαβάζω λογοτεχνική προπαγάνδα των Tom Clancy και John Grisham και να εκνευρίζομαι με το κατασκεύασμα του αγγλοσαξονικού υπερανθρώπου, καλύτερα να γράψω ο ίδιος political thriller. Έτσι δημιούργησα έναν ιδανικό, σεμνό, αλλά έξυπνο και επίμονο Έλληνα ερευνητή. Ήταν η εποχή που η Ελλάδα, επί κυβερνήσεως Ανδρέα Παπανδρέου, ακολουθούσε μία εξωτερική πολιτική αυτοπεποίθησης, μία ενεργητική εξωτερική πολιτική. Ήταν το 1994. Παρεμπιπτόντως, κυκλοφορεί η φήμη ότι ο Νίκος Παυλίδης φέρει κάποιες ομοιότητες με έναν Πρόεδρο της Δημοκρατίας εν ζωή, ο οποίος σχετίζεται με την κατασκοπεία.

"Αυτή η έλλειψη διαφάνειας στις υπηρεσίες ανθρώπινου δυναμικού των κρατικών αρχών" αποτελεί ένα αγκάθι στο μάτι του Παυλίδη (πηγή: "Hasardeur", σελίδα 35) και "η μη τυπική για τον μέσο Έλληνα συνείδηση καθήκοντος" που τον διακρίνει, ίσως μια μέρα να του στοιχίσει τη ζωή του (πηγή: "Kalte Allianz", σελίδα 78). ΠαρꞋ όλα αυτά, ο Παυλίδης επιβιώνει και κάνει σταδιοδρομία στην Ελληνική Αστυνομία. Πώς τα καταφέρνει;

Προωθείται δυναμικά από τον ανώτερό του, τον Διογένη Κωστόπουλο, έναν άνδρα με επιρροή. Δεν είναι πελατειακή σχέση. Ο Κωστόπουλος αναγνωρίζει τις ικανότητες του προστατευομένου του, αλλά και τον δοκιμάζει συνεχώς. Συνειδητά. Ακριβώς με τον τρόπο του Anton Semjonowitsch Makarenko: "Απαιτώ από εσένα, διότι σε σέβομαι."

Οι έρευνες οδηγούν τον Παυλίδη στη Ζυρίχη. Αυτή η πρώτη εντύπωση της πόλης είναι θετική. Tο Niederdorf (τμήμα της παλαιάς πόλης) του θυμίζει, κατά κάποιον τρόπο, τα Λαδάδικα και την Πλάκα (πηγή: "Sabotageakt", σελίδα 188). Θα επισκεπτόταν ποτέ ο Παυλίδης τη Ζυρίχη για προσωπικούς λόγους;

Γιατί όχι; Με τη ζβιγγλιανή (1) του ολιγάρκεια και την αγάπη του για την τάξη, στοιχεία που φέρει ως δεύτερη φύση ο Παυλίδης, η Ζυρίχη αντιπροσωπεύει γι’ αυτόν το αντίθετο της θορυβώδους, χαοτικής και χωρίς τάξη γενέθλιας πόλης του, της Θεσσαλονίκης. Στους ανθρώπους αρέσει να επισκέπτονται μέρη που δεν μοιάζουν με αυτά στα οποία ζουν.

Ο Eric Ambler έγραψε στο βιβλίο του "The Mask of Dimitrios": "The important thing to know about an assassination or an attempted assassination is not who fired the shot but who paid for the bullet." (2) Ο Παυλίδης προσπαθεί κάθε φορά να ανακαλύψει "who paid for the bullet" ή, αλλιώς διατυπωμένο "cui bono?" (3), διότι είναι έντιμος και ευσυνείδητος. Πορεύεται με τη δική του ηθική πυξίδα. Εμπλέκεται σε επικίνδυνες καταστάσεις, παραμένει, όμως, "cool". "Coolness" ως στρατηγική επιβίωσης;

Ο Νίκος Παυλίδης δεν είναι συναισθηματικός και ευέξαπτος. Αναλύει, συλλογίζεται και ενεργεί γρήγορα και αποτελεσματικά και πάντα με γνώμονα το ερώτημα "cui bono?". Υπό αυτό το πρίσμα, η "coolness" που τον διακρίνει είναι ένα είδος credo (4). Ή ίσως απλώς modus operandi (5). Η "coolness" είναι, πάντως, χαρακτηριστικό των πρωταγωνιστών των political thriller, των έργων polar και noir. Σχετικά παραπέμπω στον Erast Petrowitsch Fandorin του Boris Akunin. Ένας εξαιρετικός χαρακτήρας. "Cool", αν και πολύ συνεσταλμένος. Ή στον James Bond του Ian Fleming, το πρότυπο του "cool", ανεξάρτητα από την άποψη που έχει κανείς για τον χαρακτήρα αυτόν.

Γράφετε political crime fiction. Ποια είναι τα τυπικά χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου λογοτεχνικού είδους;

H Patricia Highsmith παρουσίασε τα τυπικά χαρακτηριστικά του thriller στο βιβλίο της "Suspense" με εξαιρετικό τρόπο. Συνιστώ σε ενδιαφερόμενους να διαβάσουν οπωσδήποτε το βιβλίο αυτό. Η ιδιαιτερότητα των political thriller είναι ότι αναφέρονται στην κρατούσα πολιτική και στην παρασκηνιακή δράση ισχυρών παραγόντων (πολιτικών, μελών της κοινωνικής και οικονομικής ελίτ). Συχνά τα όρια μεταξύ καλού και κακού συγχέονται.

Θέματα των βιβλίων σας είναι τα διπλωματικά σκάνδαλα, η τρομοκρατία, η κατασκοπεία, η διαφθορά δημοσίων υπαλλήλων. Αναφέρεστε σε πολιτικά, ιστορικά και άλλα γεγονότα του κοντινού παρελθόντος (κρίση των Ιμίων, Μακεδονικό ονοματολογικό ζήτημα, Επαναστατική Οργάνωση 17 Νοέμβρη, μέθοδοι βασανισμού της CIA κτλ.). Τα βιβλία σας αποτελούν, εν μέρει, τη μυθιστορηματική ανάπτυξη πραγματικών γεγονότων. Πόση έρευνα χρειάστηκε για το κάθε βιβλίο;

Χρειάστηκε πολλή έρευνα. Αλλά, ευτυχώς, η ερευνητική εργασία στον 21ο αιώνα είναι φιλική προς τους συγγραφείς. Δεν χρειάζεται πια να μελετά κανείς σε βιβλιοθήκες εγκυκλοπαίδειες, βιβλία ιστορίας, εξειδικευμένα βιβλία ή χάρτες. Το διαδίκτυο απλοποιεί σε μεγάλο βαθμό την ερευνητική διαδικασία. Υπό την προϋπόθεση ότι γνωρίζει κανείς πού να αναζητήσει τις πληροφορίες και πώς να επαληθεύσει την εγκυρότητά τους. Όμως, ορισμένες πληροφορίες πρέπει να συγκεντρώνονται από τον συγγραφέα επί τόπου. Αρκεί να σκεφτούμε τα κτίρια και τους δρόμους που περιγράφονται, αλλά και την ατμόσφαιρα μίας σκηνής ή τη νοοτροπία των ανθρώπων.

Στο βιβλίο σας "Kalte Allianz" η εγκληματικότητα παρουσιάζεται, μεταξύ άλλων, ως προϊόν κοινωνικών αλληλεπιδράσεων και ως κοινωνικό κατασκεύασμα. Δεν γεννιέται κανείς εγκληματίας, αλλά γίνεται. Η παράμετρος αυτή παίζει ένα σημαντικό ρόλο στο βιβλίο. Θα θέλατε να το σχολιάσετε;

Μία κοινωνικοπολιτική ανάλυση της πραγματικότητας θα υπερέβαινε τα πλαίσια της συνέντευξης. Αλλά, ναι, δεν γεννιέται κανείς εγκληματίας. Είναι οι εξωτερικές συνθήκες που οδηγούν κάποιον στο έγκλημα. Είτε αναφερόμαστε σε ασήμαντα εγκλήματα, στο οργανωμένο έγκλημα και σε οικονομικά εγκλήματα (white-collar-crimes) είτε σε πολιτικά υποκινούμενα εγκλήματα. Οι δράστες είναι πολλές φορές θύματα. Θύματα, παραδείγματος χάρη, της ομότιμης ομάδας τους (peer group).

H πλοκή των βιβλίων σας διαδραματίζεται, κυρίως, στη Θεσσαλονίκη. Τι σας συνδέει με την πόλη αυτή που γνωρίζετε τόσο καλά;

Πολλές αναμνήσεις διακοπών. Ως παιδί και ως νέος περνούσα ένα σημαντικό μέρος των διακοπών μου στη Θεσσαλονίκη. Έμενα στο σπίτι του θείου και νονού μου, ενός οφθαλμιάτρου που είχε το ιατρείο του σε ένα διαμέρισμα στην Τσιμισκή, τον δρόμο με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία στην πόλη. Επισκεπτόμουν την αγορά, κινηματογράφους, βιβλιοπωλεία και δισκοπωλεία, μουσεία, εκκλησίες, ιστορικές ανασκαφές και τοποθεσίες, περιδιάβαζα σε μεγάλες λεωφόρους και σε σκοτεινά σοκάκια, χρησιμοποιούσα τη δημόσια συγκοινωνία, μελετούσα τον κόσμο στο λεωφορείο, στις ταβέρνες και στις καφετέριες, στο λιμάνι, στον σταθμό και στο αεροδρόμιο. Aξέχαστη θα μου μείνει η ικανότητα των οδηγών των λεωφορείων να ελίσσονται, οδηγώντας τα μεγάλα οχήματά τους ανάμεσα στο πλήθος τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα στις δύο πλευρές των δρόμων, με ακρίβεια χιλιοστού.

Είστε γιος Ελλήνων μεταναστών. Ποια η σχέση σας με την Ελλάδα;

Μία αμφιλεγόμενη σχέση. Μου αρέσει η Ελλάδα της αρχαιότητας και της Αντίστασης. Αλλά απεχθάνομαι τον νεποτισμό και και τη φρικτή συνήθεια που ονομάζεται "φακελάκι". Δεν υπάρχει πιθανόν στην Ευρώπη κανένα πιο ωραίο και ποικιλόμορφο τοπίο από το ελληνικό. Την ίδια ώρα, η ειδυλλιακή αυτή εικόνα αναιρείται από μία μεγάλη εξάπλωση της ρύπανσης (littering). Tέτοιες αντιθέσεις συμβάλλουν και στη δική μου αντιφατικότητα. Πιστεύω ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να ωφεληθεί από ένα πολιτικό σύστημα, όπως αυτό που έχουμε εμείς στην Ελβετία. Φοβάμαι, όμως, ότι σύντομα θα οδηγείτο στη διαφθορά. Κάποτε μου είπε ένας φίλος από το Ναύπλιο, καθώς συζητούσαμε για τον Καποδίστρια: "Εσείς οι Ελβετοί τον τιμήσατε, εμείς οι Έλληνες τον σκοτώσαμε."

Διαβάζετε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα; Εάν ναι, ποιους συγγραφείς προτιμάτε;

Ναι. Τον Πέτρο Μάρκαρη μεταφρασμένο στα γερμανικά. Διάβασα τα περισσότερα από τα βιβλία του που εκδόθηκαν από τον εκδοτικό οίκο Diogenes Verlag. Τα βρήκα αρκετά απολαυστικά. Μου αρέσει ο ήρωας των αστυνομικών του Μάρκαρη, ο ιδιόρρυθμος Κώστας Χαρίτος, ο οποίος είναι τόσο διαφορετικός από τον Νίκο Παυλίδη. Δυστυχώς (σε αντίθεση με τα σκανδιναβικά αστυνομικά), μεταφράζονται πολύ λίγα ελληνικά αστυνομικά στα γερμανικά. Εξαιρετικό βρήκα το noir thriller "Πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου" του Γιώργου Σκαμπαρδώνη. Ακριβώς του γούστου μου.

Θα θέλατε να μεταφραστούν τα βιβλία σας στα ελληνικά;

Κάθε συγγραφέας επιθυμεί να διαβάσουν τα βιβλία του όσο το δυνατό περισσότεροι άνθρωποι σε διαφορετικές γλώσσες. Ωστόσο, αυτό που θα αποκαλούσαμε "literature business" δεν συγκροτείται από έναν "κατάλογο επιθυμιών". Η πραγματικότητα κυριαρχείται από τους εξής παράγοντες: μείωση κόστους, περιθώρια κέρδους, επιδίωξη κέρδους. Η μετάφραση του λογοτεχνικού έργου ενός ασήμαντου και αγνώστου συγγραφέα παραμένει ανεκπλήρωτη επιθυμία. Προσωπικά αναρωτιέμαι πώς θα αντιδρούσε το ελληνικό κοινό στα μυθιστορήματά μου. Γράφω αυθεντικά ή αντιλαμβάνεται κάποιος ότι ο συγγραφέας είναι Έλληνας της διασποράς;  

Τι βιβλία διαβάζετε γενικώς; Ποια θέματα σας ενδιαφέρουν;

Διαβάζω (ποιος θα μπορούσε μετά από όλ' αυτά να απορήσει;) political thriller. Μερικοί από τους αγαπημένους μου συγγραφείς είναι η Dominique Manotti, o Adrian McKinty και ο Matti Rönkä. Εκτός αυτού, με ενδιαφέρουν βιβλία που ασχολούνται με τη σύγχρονη ιστορία. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να αναφέρω τον Ελβετό ιστορικό Daniele Ganser. Επίσης, με ενδιαφέρουν βιβλία που ασχολούνται με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ή με κατασκοπεία και αποκαλύψεις. Κατά καιρούς διαβάζω και (αυτο)βιογραφίες ανθρώπων που με συναρπάζουν, όπως είναι η Καλλιόπη Παπαλεξοπούλου, o Dusko Popov ή ο Rio Reiser.  

Ευχαριστώ πολύ! 


(1) ζβιγγλιανή: που αναφέρεται στον Ελβετό θρησκευτικό μεταρρυθμιστή Ζβίγγλιο (Ulrich Zwingli, 1484-1531).

(2) "The important thing to know about an assassination or an attempted assassination is not who fired the shot but who paid for the bullet.". Πηγή: Eric Ambler, 1909-1998, "The Mask of Dimitrios".

(3) cui bono?: λατινική φράση που σημαίνει "ποιος ωφελείται;".

(4) credo: λατινική λέξη που σημαίνει "Σύμβολο της Πίστεως" και "Πιστεύω".

(5) modus operandi: λατινική φράση που σημαίνει "τρόπος του λειτουργείν".

(Τελεταία ενημέρωση: 13.07.2020.)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
Όσο μεγαλώνω, τείνω να πιστεύω ότι αυτά που προσδιορίζουν έναν άνθρωπο, περισσότερο από τα αμιγώς βιογραφικά στοιχεία, είναι τα πράγματα που πιστεύει κι αυτά που αγαπά. Έτσι, το βιογραφικό που έχω επιλέξει να δίνω προς δημοσίευση, ακόμα και στο «αυτί» των βιβλίων μου, είναι το ακόλουθο: «Είναι η Νίνα Κουλετάκη. Απαντάται μεταξύ Αθήνας και Αρχαίας Επιδαύρου. Αντιφασίστρια από κούνια, περήφανη μητέρα διδύμων ξωτικών, πρώην εκπαιδευτικός, συνταξιούχος αντιρρησίας δημόσιος υπάλληλος, εν ενεργεία συγγραφέας, μανιώδης αναγνώστρια, άθλια ποιήτρια, άπληστη συλλέκτρια παιχνιδιών, ερασιτέχνης φωτογράφος, ηθοποιός ελευθέρας βοσκής, φρικτή μουσικός, υποφερτή τραγουδίστρια, εξαιρετική ακροάτρια, ιδιοφυής ψεύτρα, εύγλωττη ομιλήτρια, προκλητικά αθυρόστομη, φανατική ταξιδιώτισσα, ακτιβίστρια ερωμένη. Αηδιαστικά έξυπνη, επίσης.»
Συγγραφική δραστηριότητα

Blogs
1. ιγ΄ι΄ (http://ninacouletaki.wordpress.com/). Προσωπικό blog. Δημιουργήθηκε τον Φεβρουάριο του 2006.
2. ΕΓΚΛΗΜΑ ΚΑΙ ΤΙΜΩΡΙΑ (http://eglima.wordpress.com/). Θεματικό blog, εγκληματολογικού προσανατολισμού. Δημιουργήθηκε τον Αύγουστο του 2006.
Αμφότερα είναι ενεργά μέχρι σήμερα.

Βιβλία
1. «ΕΙΣΟΔΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ» - Εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2011. Συλλογικός τόμος. Συμμετέχω με το διήγημα Μια ιστορία από την Ακτίνα Δ΄.
2. «Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΣΤΥΝΟΜΟΥ ΜΠΕΚΑ» - Εκδόσεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2012. Συλλογικός τόμος. Συμμετέχω με το διήγημα Shalom.
3. «ΠΕΡΣΕΦΟΝΗ» - Εκδόσεις ΟΣΕΛΟΤΟΣ, 2014. Μυθιστόρημα.
Βρίσκομαι στη διαδικασία συγγραφής του δεύτερου μυθιστορήματός μου.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Τι σε ώθησε στο να δημιουργήσεις ένα ιστολόγιο για θύτες και θύματα, για πραγματικά εγκλήματα αλλά και για αστυνομική λογοτεχνία;

Αγαπούσα εξ απαλών ονύχων την αστυνομική λογοτεχνία, είχα εξαντλήσει την Άγκαθα Κρίστι μέχρι τα 11 μου, και με ενδιέφερε ανέκαθεν το έγκλημα, οι εκφάνσεις του, οι συνθήκες, πολιτικές και κοινωνικές, που ισχύουν όταν αυτό τελείται, η διαδικασία και οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για την ανακάλυψη του ενόχου καθώς και η «τιμωρία» του. Αν δεν είχα γίνει εκπαιδευτικός θα μπορούσα, ωραιότατα να ήμουν εγκληματολόγος, ποινικολόγος ή ιατροδικαστής. Ελπίζω όχι εγκληματίας, αν και ποτέ δεν ξέρεις! Με την πρόσβαση στο διαδίκτυο (την δική μου την απόκτησα πολύ νωρίς, αρχές της δεκαετίας του ’90) βρέθηκα να κολυμπάω σε μια θάλασσα πληροφοριών πάνω στο αγαπημένο μου θέμα και, φυσικά, ενθουσιάστηκα. Οι διάφορες υποθέσεις πραγματικών εγκλημάτων ήταν εκεί, άμεσα προσβάσιμες και στη διάθεσή μου, οποιαδήποτε ώρα της ημέρας ή της νύχτας. Κυρίως της νύχτας, μια και μ’ αρέσει να μένω ξύπνια μέχρι πολύ αργά. Διαπίστωσα, λοιπόν, την έλλειψη μιας αντίστοιχης πηγής πληροφόρησης στην ελληνική γλώσσα. Έτσι, πριν από οκτώ χρόνια, δημιούργησα το «Έγκλημα και Τιμωρία», ένα blog που ασχολείται με εγκληματικές υποθέσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, με την εγκληματολογία, την αστυνομική λογοτεχνία και την «απεικόνιση» του εγκλήματος μέσω της τέχνης. Η αλήθεια είναι ότι είμαι πολύ περήφανη γι αυτό μου το δημιούργημα, καθώς πρόκειται για δουλειά που γίνεται με σοβαρότητα και πολύ κόπο, με τεράστια έρευνα (εξαιτίας αυτού δεν είναι δυνατόν να ανανεώνεται παρά μία φορά την εβδομάδα), ώστε το αποτέλεσμα να είναι το πλέον αξιόπιστο. Έχω συνδρομητική πρόσβαση σε πανεπιστημιακές και άλλες βιβλιοθήκες, σε αρχεία εφημερίδων, ακόμα και στα αρχεία του FBI, τα οποία είναι προσπελάσιμα για όσες υποθέσεις έχουν τελεσιδικήσει.

2. Ποια τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ιστολογίου και ποια η απήχησή του στο ελληνικό κοινό;

Το «Έγκλημα και Τιμωρία» παραμένει μέχρι σήμερα μοναδικό στο είδος του, μιλώντας πάντα για πρωτότυπη δουλειά, αποτελεί σημείο αναφοράς και κομμάτι της βιβλιογραφίας σε εργασίες προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών κοινωνιολογίας και εγκληματολογίας (που, σημειωτέον, αποτελούν ένα αρκετά μεγάλο κομμάτι του αναγνωστικού του κοινού), σε βιβλία εγκληματολογικού περιεχομένου, σε σχετικά άρθρα του τύπου και σε τηλεοπτικές εκπομπές. Έχει πολυάριθμο, φανατικό κοινό, κάνει πάνω από 2.000 «θεάσεις» την ημέρα (εκπληκτικό νούμερο, αν αναλογιστεί κανείς ότι πρόκειται για μονοθεματικό blog)
και γενικά έχει την αναγνώριση που του αξίζει. Το περιεχόμενό του δεν απαρτίζεται μόνο από true crime stories, αλλά εστιάζει και στην αστυνομική λογοτεχνία (ελληνική και παγκόσμια), στις εγκληματολογικές επιστήμες (με την ανάρτηση άρθρων σχετικού περιεχόμενου), αλλά και στην τέχνη (αποδεικνύοντας την άποψή μου ότι τέχνη μπορεί να γίνει από το οτιδήποτε, ακόμα κι ένα ειδεχθές έγκλημα μπορεί να την εμπνεύσει).

3. Ποια πραγματικά εγκλήματα συγκλόνισαν, κατά τη γνώμη σου, την Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες;

Τα εγκλήματα αίματος δεν λείπουν κι από την Ελλάδα, και οι αιτίες τους δεν διαφέρουν από εκείνες των εγκλημάτων παγκοσμίως. Η συντριπτική τους πλειοψηφία κυμαίνεται μεταξύ των εγκλημάτων για χρήμα κι αυτών που γίνονται από πάθος. Αν θα έπρεπε να επισημάνω κάποιες ιδιαίτερες υποθέσεις, θα διάλεγα τις ακόλουθες, την κάθε μία για διαφορετικούς λόγους. Τις παραθέτω με χρονολογική σειρά.

1. 1953: Ο ΔΡΑΚΟΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΙΑΓΜΕΝΗΣ
Πρόκειται για τον Μιχάλη Στεφανόπουλο, που παραμόνευε ζευγαράκια που ερωτοτροπούσαν στις παραλίες της Βουλιαγμένης και τα δολοφονούσε. Το ενδιαφέρον σημείο σ’ αυτή την υπόθεση είναι το γεγονός ότι στον εντοπισμό του δράστη και την πλήρη διαλεύκανσή της, βοήθησαν καθοριστικά οι ικανότητες της
Ελένης Κικίδου, ενός από τα γνωστότερα μέντιουμ εκείνη την εποχή.

2. 1955: ΤΟ ΣΙΔΕΡΩΜΑ ΤΗΣ ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑΣ
Η 12χρονη Σπυριδούλα Ράπτη, εσωτερική υπηρέτρια –κατά τα ήθη της εποχής- στο σπίτι του Γιώργου και της Αντιγόνης Βεϊζαδέ στον Πειραιά, κακοποιείται από το ζευγάρι και καίγεται με σίδερο σιδερώματος σε όλο της το κορμί. Λόγω της αγριότητας της πράξης και της μικρής ηλικίας του θύματος η υπόθεση συγκλονίζει το πανελλήνιο. Η έκφραση «κάτσε καλά, γιατί θα σε σιδερώσω σαν την Σπυριδούλα» ήταν προσφιλής στις μαμάδες τις επόμενες δεκαετίες, όταν απευθύνονταν στα άτακταπαιδιά τους.

3. 1963: Η ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΗ ΛΑΜΠΡΑΚΗ
Μια πολιτική δολοφονία που συγκινεί και εμπνέει μέχρι σήμερα. Ο Γρηγόρης Λαμπράκης ήταν γιατρός, αθλητής, και πολιτικός που δολοφονήθηκε από παρακρατικούς. Η δολοφονία του προκάλεσε διεθνή κατακραυγή για τις αυταρχικές πρακτικές της κυβέρνησης Καραμανλή και των Σωμάτων Ασφαλείας, που αποδείχθηκε ότι όχι μόνο ανέχονταν, αλλά και εξέθρεφαν τον ανεξέλεγκτο παρακρατικό μηχανισμό. Η κατακραυγή για τη δολοφονία Λαμπράκη και τις αποκαλύψεις για την άμεση εμπλοκή της αστυνομίας, ήταν τόσο μεγάλη που οδήγησε σε παραίτηση της κυβέρνησης Καραμανλή μέσα σε λιγότερο από τρεις βδομάδες από το έγκλημα. Το Νοέμβριο διεξήχθησαν εθνικές εκλογές τις οποίες κέρδισε η Ένωση Κέντρου. Την ίδια χρονιά ιδρύθηκε η «Νεολαία Λαμπράκη», της οποίας πρώτος πρόεδρος εκλέχτηκε ο Μίκης Θεοδωράκης.

4. 1972: Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Ο Βασίλης Λυμπέρης καίει ζωντανή, μέσα στο σπίτι του, την οικογένειά του: σύζυγο, πεθερά και δυο παιδιά. Καταδικάζεται σε θάνατο και εκτελείται. Η δική του ήταν η τελευταία εκτέλεση θανατοποινίτη που έγινε στην Ελλάδα.

5. 1987: ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΔΟΛΟΦΟΝΩΝ
Στην ελληνική κοινωνία του 1987 έρχεται στην επικαιρότητα με ιδιαίτερα ειδεχθή
τρόπο ένας δικηγόρος, πρώην Δήμαρχος Ν. Χαλκηδόνας, οικογενειάρχης, πατέρας τριών παιδιών, που ανταποκρίνεται στο τυπικό κοινωνικό στερεότυπο του επιτυχημένου πολίτη υπεράνω πάσης υποψίας. Στα εγκληματ(ολογ)ικά χρονικά έμεινε η δράση του σχετικά με την ίδρυση, την «προεδρία» και τη φροντίδα της λειτουργίας μιας ιδιόρρυθμης και ανατριχιαστικής εταιρείας: της “Εταιρείας Δολοφόνων”! Ονομάζεται Χρήστος Παπαδόπουλος. Συλλαμβάνει το παρανοϊκό σχέδιο του αρκετά χρόνια πριν από το πέρασμα στην πράξη, σύμφωνα με το οποίο ο βασικός σκοπός ήταν η εξεύρεση υποψηφίων θυμάτων με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά προς σφετερισμό της περιουσίας τους. Επομένως, ομάδα στόχο αποτελούσαν κατά κύριο λόγο άνθρωποι ηλικιωμένοι, που δεν είχαν συγγενείς, τουλάχιστον όχι κοντινούς, που είχαν σημαντική περιουσία, ακίνητη ως επί το πλείστον κι αντιμετώπιζαν προβλήματα υγείας, όπως συνήθως συμβαίνει με αυτήν την ηλικιακή κατηγορία. Επόμενο βήμα μετά τον εντοπισμό ήταν η προσέγγιση τους κι η βαθμιαία εξασφάλιση της εμπιστοσύνης τους με διάφορα μέσα, ενώ ακολουθούσε η πλαστογράφηση διαθηκών τους κι η θανάτωσή τους, τα δε δύο τελευταία ενίοτε πραγματοποιούνταν και με αντίστροφη σειρά. Τελευταία κίνηση ήταν η δημοσίευση αυτών των διαθηκών, με την απαραίτητη συνέργεια συμβολαιογράφων, δικαστικών επιμελητών και διαφόρων (ψευδο)μαρτύρων, ώστε να ολοκληρωθεί η αρπαγή περιουσιών, που εξ αρχής αποτελούσαν το αντικειμενικό σκοπό του εγκλήματος.

6. 1987: ΦΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ
Ο Παναγιώτης Φραντζής, σε μιαν έκρηξη ζήλιας και πάνω σε καυγά, σκοτώνει την σύζυγό του, Ζωή Γαρμάνη. Σε απόγνωση και πανικό την τεμαχίζει. Τα κομμάτια του πτώματος συλλέγονται, από κάδους απορριμμάτων, σε όλη την Αθήνα.

7. 1989: ΥΠΟΘΕΣΗ ΑΥΤΟΑΜΥΝΑΣ
Η Γεωργία Παπαδάτου, μητέρα τριών παιδιών, σκότωσε τον άντρα της, που την κακοποιούσε συστηματικά για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Το δικαστήριο έκρινε πως η δράστις βρισκόταν σε νόμιμη άμυνα και πως ενήργησε υπό το κράτος φόβου και ταραχής και την αθώωσε παμψηφεί. Ήταν μια απόφαση-ορόσημο στα εγχώρια δικαστικά χρονικά και αποτέλεσε τομή στην αντιμετώπιση από την ελληνική δικαιοσύνη φαινομένων ενδοοικογενειακής βίας και κακοποίησης γυναικών.

8. 1995: Ο ΔΟΛΟΦΟΝΟΣ ΜΕ ΤΟ ΠΡΙΟΝΙ
Ο Αντώνης Δαγλής είναι ο μόνος Έλληνας serial killer που αναφέρεται σε ξενόγλωσσες εγκυκλοπαίδειες του είδους. Τα εγκλήματά του -τρεις δολοφονίες ιερόδουλων, τεμαχισμός πτωμάτων, απόπειρες ανθρωποκτονιών, ληστείες κ.α.-χαρακτηρίστηκαν ως ιδιαιτέρως ειδεχθή και προκάλεσαν ποικίλες συζητήσεις για την προσωπικότητα του δράστη. Η ποινή που του επιβλήθηκε ήταν η μεγαλύτερη των τελευταίων δεκαετιών.

9. 1996: Η ΠΕΝΤΑΠΛΗ ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
Οι πέντε δολοφονίες συγγενικών του προσώπων (πατέρα, μητέρας, αδελφής, γιαγιάςκαι θείου) που διέπραξε ο 24χρονος φοιτητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο
Αθηνών, Θεόφιλος Σεχίδης σε διάστημα μικρότερο του ενός 24ώρου στη Θάσο, προκάλεσαν σοκ στην κοινή γνώμη και «άνοιξαν» μια νέα σελίδα στην έρευνα της εγκληματικής συμπεριφοράς στην Ελλάδα. Αναμφισβήτητα, η υπόθεση του Θ. Σεχίδη αποτελεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες (από την εγκληματολογική και
γενικότερα επιστημονική πλευρά) περιπτώσεις στην εγχώρια και διεθνή ιστορία του εγκλήματος και το δικό του χαρακτηρίστηκε ως ένα από τα πλέον αποτρόπαια εγκλήματα που έγιναν στα ελληνικά αστυνομικά χρονικά.

10. 1997: Η ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗ
Μπορεί οι έλληνες κληρικοί να μην συγκέντρωσαν επάνω τους τα φώτα της δημοσιότητας για σεξουαλικές κακοποιήσεις ανηλίκων, όπως συνέβη με τους καθολικούς συναδέλφους τους, όμως δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που κάποιοι από αυτούς έχουν εμπλακεί σε σεξουαλικά σκάνδαλα. Η περίπτωση του Αρχιμανδρίτη Άνθιμου Ελευθεριάδη ήταν μία από αυτές, με άσχημη κατάληξη για όλους τους εμπλεκόμενους. Η Κάτια Γιαννακοπούλου, ερωμένη του κληρικού, παντρεμένη και μητέρα, τον δολοφονεί έξω από το σπίτι του, όταν εκείνος προσπαθεί να διακόψει τη σχέση αφού, προηγουμένως, την έχει εκμεταλλευτεί αποσπώντας της μεγάλα χρηματικά ποσά. Η υπόθεση συγκλόνισε ιδιαίτερα τους θρήσκους Έλληνες, καθώς διαπίστωσαν ότι ιερωμένος δεν σημαίνει και άγιος.

4. Πώς χαρακτηρίζεις την πορεία και την εξέλιξη της αστυνομικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα;

Η προσωπική μου έκφραση μέσω της αστυνομικής λογοτεχνίας ήρθε πολύ αργότερα από τα blogs. Το 2010, μια χούφτα συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας, από τους σημαντικότερους στην Ελλάδα (Κακούρη, Αποστολίδης, Δανέλλη, Φιλίππου, Μαμαλούκας, Λάδης, Μαρτινίδης, Μιχαηλίδης, Παυλιώτης, Ράγκος κ.α.), καθώς και κάποιοι που, μπορεί να μην είχαν συγγραφικό έργο, είχαν όμως σταθερή και παραγωγική ενασχόληση με το έγκλημα (όπως ο καθηγητής εγκληματολογίας Γιάννης Πανούσης και η αφεντιά μου), αποφασίσαμε να ιδρύσουμε την Ελληνική Λέσχη Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας (ΕΛΣΑΛ - http://crimefictionclubgr.wordpress.com/), στα πλαίσια δραστηριοτήτων της οποίας ανήκουν και οι δύο τόμοι με αστυνομικά διηγήματα, όπου συμμετέχω. Η πορεία του αστυνομικού μυθιστορήματος στην Ελλάδα, είναι αντίστοιχη με αυτήν των υπολοίπων χωρών, παγκοσμίως. Από είδος θεωρούμενο για πολλές δεκαετίες β΄κατηγορίας, έχει πλέον αποδείξει ότι μπορεί να σταθεί επάξια δίπλα σε έργα που θεωρούνται λογοτεχνικά. Σήμερα στην Ελλάδα -αν και πολλά από αυτά που θα πω ισχύουν και για το εξωτερικό- όλοι οι συγγραφείς θέλουν να γράψουν ένα βιβλίο αστυνομικού ή νουάρ περιεχομένου και όλοι οι εκδότες ζητούν κάτι τέτοιο. Η μόδα αυτή, τις περισσότερες φορές, αποβαίνει σε βάρος του είδους, καθώς συγγραφείς «ροζ πεζογραφίας» ή περιορισμένων συγγραφικών ικανοτήτων, γράφουν κακά αστυνομικά μυθιστορήματα. Προσωπικά πιστεύω ότι το αστυνομικό μυθιστόρημα αξιώσεων είναι ένα ιδιαίτερα δύσκολο είδος καθώς, πέρα από την λογοτεχνική αξία που οφείλει να έχει, πρέπει να διαθέτει κι έναν εξαιρετικά καλοδουλεμένο μύθο, που να μην διευκολύνει αλλά και να μην εξαπατά τον αναγνώστη, ως προς το έγκλημα και την επίλυσή του. Σήμερα, με δεδομένη την αύξηση της εγκληματικότητας παγκοσμίως (οργανωμένο έγκλημα, παιδική πορνογραφία, trafficking, καρτέλ ναρκωτικών κ.λ.π.) και σε συνδυασμό με την οικονομική κρίση που πλήττει, πλέον, και τις πέντε ηπείρους, οι υποθέσεις των αστυνομικών μυθιστορημάτων απεικονίζουν την σύγχρονη κοινωνία, με αποτέλεσμα το αστυνομικό να αποτελεί -σε μεγάλο βαθμό- το κοινωνικό μυθιστόρημα του καιρού μας. Η άνθιση του αστυνομικού μυθιστορήματος, τόσο στην Ελλάδα όσο και παγκοσμίως, οφείλεται και στην πληθώρα των τηλεοπτικών σειρών μυστηρίου (αμιγώς αστυνομικές, ψυχολογικά θρίλερ, σύγχρονα αστικά νουάρ κ.λ.π.) που κατακλύζουν τα τηλεοπτικά δίκτυα τα τελευταία χρόνια. Κάποιες από αυτές είναι αφελείς, προβλέψιμες και πρόχειρες, ανάμεσά τους όμως υπάρχουν και πραγματικά διαμάντια. Ως, γενικά, αισιόδοξο άτομο, θέλω να πιστεύω ότι η ελληνική παραγωγή αστυνομικής λογοτεχνίας έχει πολλά να δώσει ακόμη στο αναγνωστικό κοινό. Τα καλύτερα έπονται!

(Ημερομηνία συνέντευξης: Ιούλιος 2014.)

Es folgt die Übersetzung/Übertragung aus dem Griechischen eines Teils des Interviews mit der Autorin Nina Couletaki, das im Sommer 2014 stattfand und weiter oben in der Originalsprache auf dieser Webseite abrufbar ist.

Im Rahmen des Interviews fragte ich die Autorin, welche Kriminalfälle ihrer Meinung nach Griechenland in den letzten Jahrzehnten erschütterten. Nina Couletaki präsentierte eine Auswahl von zehn Kriminalfällen.

1. 1953: DER MÖRDER VON VOULIAGMENI
Der Täter, Michalis Stefanopoulos, lauerte Liebespaaren auf, die sich an den Stränden von Vouliagmeni trafen, und brachte sie um. Von besonderem Interesse ist in diesem Fall die Tatsache, dass die Identifizierung des Täters und die vollständige Aufklärung des Falles entscheidend durch die Fähigkeiten von Eleni Kikidou, eines bekannten Mediums, unterstützt wurde.

2. 1955: DAS MISSBRAUCHSOPFER SPYRIDOULA
Die 12-jährige Spyridoula Rapti, die als Dienstmädchen im Haushalt von Georgios und Antigoni Veizade in Piräus tätig war, wurde von dem Ehepaar wiederholt misshandelt und mit einem Bügeleisen am ganzen Körper verbrannt. Aufgrund der Grausamkeit der Tat und des jungen Alters des Opfers schockierte der Fall das ganze Land. Die Redewendung "Sei brav, oder ich bügle dich wie Spyridoula!" erlangte in den folgenden Jahrzehnten bei Müttern große Beliebtheit, wenn sie sich an ihre unartigen Kinder wandten.

3. 1963: DIE ERMORDUNG VON GRIGORIS LAMBRAKIS
Es war ein politischer Mord, der bis heute bewegt und inspiriert. Grigoris Lambrakis war ein Arzt, Sportler und Politiker, der von Paramilitärs ermordet wurde. Seine Ermordung führte zu einem internationalen Aufschrei gegen die autoritären Praktiken der Regierung Karamanlis und des Sicherheitskorps, das den wuchernden parastaatlichen Apparat nicht nur duldete, sondern sogar förderte. Die Empörung über den Mord an Lambrakis und die Enthüllungen über die direkte Beteiligung der Polizei war so groß, dass die Regierung Karamanlis weniger als drei Wochen nach der Tat zurücktrat. Im November des gleichen Jahres wurden nationale Wahlen abgehalten, die von der Zentrumsunion/Enosis Kendrou (*) gewonnen wurden. Im selben Jahr wurde die Organisation Demokratische Jugendbewegung Grigoris Lambrakis (**) gegründet, deren erster Vorsitzender Mikis Theodorakis gewählt wurde.

(*) Griechisch: Ένωσις Κέντρου (Ε.Κ.).
(**) Griechisch: Δημοκρατική Κίνηση Νέων Γρηγόρης Λαμπράκης (ΔΚΝΓΛ).

4. 1972: DIE LETZTE HINRICHTUNG IN GRIECHENLAND
Vassilis Lyberis verbrannte seine gesamte Familie, seine Frau, seine Schwiegermutter und seine beiden Kinder, bei lebendigem Leib in seinem Haus. Er wurde zum Tode verurteilt und hingerichtet. Es war die letzte Hinrichtung eines verurteilten Mörders in Griechenland.

5. 1987: DIE MÖRDERGESELLSCHAFT
Der Rechtsanwalt Christos Papadopoulos, ehemaliger Bürgermeister von N. Chalkidona, Familienvater von drei Kindern, der dem typischen sozialen Stereotyp des erfolgreichen und über jeden Verdacht erhabenen Bürgers entsprach, fungierte als Gründer, "Präsident" und Betreiber einer seltsamen und unheimlichen Gesellschaft, einer Mördergesellschaft. Papadopoulos verfolgte einen Plan, der bereits mehrere Jahre vor der Umsetzung ausgearbeitet worden war. Der Plan bestand darin, potentielle Opfer mit bestimmten Merkmalen ausfindig zu machen, um sich deren Vermögen anzueignen. Die Zielgruppe bestand hauptsächlich aus älteren Menschen, die keine oder zumindest keine nahen Verwandten hatten, die über ein beträchtliches Vermögen, meist Immobilien, verfügten und die, wie in dieser Altersgruppe üblich, gesundheitliche Probleme hatten. Nach dem Aufspüren der potentiellen Opfer ging es zunächst darum, an sie heranzukommen und sich allmählich mit verschiedenen Mitteln ihr Vertrauen zu erschleichen, gefolgt von der Fälschung ihrer Testamente und ihrem Tod, wobei die beiden letzten Schritte manchmal in umgekehrter Reihenfolge durchgeführt wurden. Der finale Schritt bestand in der Veröffentlichung dieser Testamente in Zusammenarbeit mit Notaren, Gerichtsvollziehern und falschen Zeugen, um die Beschlagnahme des Vermögens zu vollziehen. Dieses Vorgehen war von Beginn an das Ziel der Mörderbande

6. 1987: HORROR IN ATHEN
Panagiotis Frantzis totete seine Frau Zoi Garmani in einem Ausbruch von Eifersucht und während eines Streits. In seiner Panik und Verzweiflung zerstückelte er sie. Die Leichenteile wurden in verschiedenen Mülltonnen der Stadt Athen gefunden.

7. 1989: EIN FALL VON NOTWEHR
Georgia Papadatou, Mutter von drei Kindern, tötete ihren Ehemann, der sie über einen Zeitraum von mehr als zwanzig Jahren systematisch missbraucht hatte. Das zuständige Gericht befand, dass sich die Täterin in einer rechtmäßigen Notwehrsituation befand und in einem Zustand der Angst und Verzweiflung handelte, und sprach sie einstimmig frei. Dieses Urteil war richtungsweisend in der Geschichte der griechischen Justiz und ein Durchbruch in der Art und Weise, wie die griechische Justiz mit häuslicher Gewalt und Misshandlung von Frauen umgeht.

8. 1995: DER MÖRDER MIT DER SÄGE
Antonis Daglis ist der einzige griechische Serienmörder, der in fremdsprachigen Enzyklopädien des Genres erwähnt wird. Seine Verbrechen - drei Morde an Prostituierten, Zerstückelung von Leichen, Mordversuche, Raubüberfälle etc. - wurden als besonders abscheulich charakterisiert und gaben Anlass zu verschiedenen Debatten über die Persönlichkeit des Täters. Das Strafurteil war das höchste der letzten Jahrzehnte.

9. 1996: DER FÜNFFACHE MORD AUF DER INSEL THASOS
Die fünf Morde, die der 24-jährige Jurastudent Theofilos Sechidis innerhalb von weniger als 24 Stunden auf der Insel Thasos an seinen Verwandten (Vater, Mutter, Schwester, Großmutter und Onkel) beging, schockierten die Öffentlichkeit und eröffneten ein neues Kapitel in der griechischen Kriminalgeschichte. Der Fall Sechidis ist zweifellos einer der interessantesten (aus forensischer und allgemein wissenschaftlicher Sicht) in der nationalen und internationalen Kriminalgeschichte und wurde als einer der grausamsten Fälle in den Annalen der griechischen Polizei bezeichnet.

10. 1997: DIE ERMORDUNG DES ARCHIMANDRITEN
Obwohl griechische Kleriker bisher nicht mit dem Phänomen des sexuellen Missbrauchs von Minderjährigen in Verbindung gebracht wurden, wie es bei ihren katholischen Kollegen der Fall war, gibt es Fälle, in denen einige von ihnen in Sexskandale verwickelt waren. Ein Beispiel ist der Fall des Archimandriten Anthimos Eleftheriadis, ein Fall mit tragischem Ausgang. Katia Giannakopoulou, die Geliebte des Klerikers, die verheiratet und Mutter war, ermordete ihn vor seinem Haus, als er versuchte, die Beziehung zu beenden, nachdem er sie ausgenutzt und hohe Geldsummen von ihr erpresst hatte. Der Fall erschütterte vor allem die gläubigen Griechinnen und Griechen.

Übersetzung/Übertragung aus dem Griechischen: Maria Christen-Konstantinidis.

(Datum des Interviews: Juli 2014.)

ΤΑ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΤΟΥ GLAUSER ΜΕ ΗΡΩΑ ΤΟΝ ΑΡΧΙΦΥΛΑΚΑ STUDER

ΚΕΙΜΕΝΟ: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

ΕΙΚΟΝΑ: ΠΡΩΤΗ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΤΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ "DIE SPEICHE" ("KROCK & Co") ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ "SCHWEIZER BEOBACHTER" (1937). WIKIMEDIA COMMONS, PUBLIC DOMAIN.

Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ FRIEDRICH GLAUSER (ΒΙΕΝΝΗ 04.02.1896 - ΝΕΡΒΙ 08.12.1938)

Το έτος 1916 η Ελβετία φιλοξενεί αναρχικούς, ειρηνιστές και επαναστάτες. Φιλοξενεί, επίσης, καλλιτέχνες της avant-garde, ντανταïστές. Είναι το έτος που ο νεαρός Friedrich Glauser εγγράφεται στο Τμήμα Χημείας του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης. Παράλληλα, ιδρύει με έναν φίλο του το λογοτεχνικό περιοδικό "Le Gong – Revue dꞋ art mensuelle", στο οποίο δημοσιεύονται, μεταξύ των άλλων, κείμενά του. Η άρνηση προσαρμογής του Glauser στις κοινωνικές νόρμες οδηγεί σε διαρκή σύγκρουση με τον πατέρα του, τον συντηρητικό Ελβετό καθηγητή Charles Pierre Glauser. Η αυστριακής καταγωγής μητέρα του, Theresia Glauser (το γένος Scubitz), πεθαίνει όταν εκείνος είναι τεσσάρων ετών -μία τραυματική απουσία.

Ο Glauser εγκαταλείπει σύντομα τις σπουδές του. Έρχεται σε επαφή με ντανταïστές όπως ο Hans Arp, ο Hugo Ball, η Emmy Hennings, o Max Oppenheimer και ο Tristan Tzara. Συμμετέχει σε Dada soirées. Είναι μορφινομανής. Για να αποκτήσει μορφίνη («Mo», όπως την αποκαλεί ο ίδιος), κλέβει και πλαστογραφεί ιατρικές συνταγές. Το έτος 1918 τίθεται σε δικαστική απαγόρευση. Ο πατέρας του κινεί τις σχετικές διαδικασίες.

Ο βίος του συνοπτικά: Mορφίνη, μικροεγκλήματα, κηδεμονία. Eγκλεισμοί σε ψυχιατρεία, αποδράσεις, συλλήψεις. Απόπειρες αυτοκτονίας, θεραπείες αποτοξίνωσης, υποτροπή στα ναρκωτικά. Θητεία στην Λεγεώνα των Ξένων, ευκαιριακές απασχολήσεις, συγγραφικές προσπάθειες. "Ce n’est pas très beau ...", παρατηρεί ο Glauser με αυτοειρωνεία το έτος 1937 σε επιστολή του προς τον Josef Halperin (1).

Η αναγνώριση έρχεται λίγα χρόνια πριν από τον θάνατό του. Πεθαίνει σε ηλικία 42 ετών, μία ημέρα πριν από τον γάμο του με την τελευταία σύντροφό του, τη νοσοκόμα Berthe Bendel. O Glauser θεωρείται ως ένας από τους πρώτους και σημαντικότερους συγγραφείς αστυνομικών μυθιστορημάτων του γερμανόφωνου χώρου.

Ο ΑΡΧΙΦΥΛΑΚΑΣ JACOB STUDER
Το έτος 1937 δημοσιεύεται στο ελβετικό περιοδικό "Zürcher Illustrierter" ένα κείμενο, το οποίο παρουσιάζει τις δέκα εντολές που πρέπει να ακολουθούν οι συγγραφείς αστυνομικών μυθιστορημάτων (2). Δημιουργοί του κειμένου είναι οι Γερμανοί συγγραφείς Dieter Cunz, Oskar Seidlin και Richard Plant, μία συγγραφική κολεκτίβα που χρησιμοποιεί το συλλογικό ψευδώνυμο "Stefan Brockhoff" (3). O Glauser απαντά στο κείμενό τους με ανοικτή επιστολή (4). Στην επιστολή αυτή (η οποία, ωστόσο, δεν δημοσιεύεται στο περιοδικό "Zürcher Illustrierter"), ο Glauser ασκεί κριτική στο κείμενο της ομάδας και αναφέρεται στα στοιχεία που εκείνος θεωρεί ουσιαστικά σε ένα αστυνομικό μυθιστόρημα. Ανάμεσα σε αυτά είναι η "αληθινή ένταση" (5), μία ένταση που ρίχνει το φως του προβολέα στα καθημερινά πράγματα, τα οποία, συνήθως, περνούν απαρατήρητα, μία ένταση που δεν περιορίζεται στο "Whodunit". Ο Glauser διατυπώνει την άποψη ότι o ήρωας που λύνει το έγκλημα (ο ντετέκτιβ), δεν χρειάζεται να είναι μία "μηχανή σκέψης" (6) ή ένας "εξυπνάκιας" (7) με υπεράνθρωπες ψυχολογικές ικανότητες, αρκεί να διαθέτει "ενσυναίσθηση" (8), "κοινή λογική" (9) και, πάνω από όλα, να είναι ένας άνθρωπος κοντινός στο αναγνωστικό κοινό, οικείος και καθημερινός, όπως ο επιθεωρητής Jules Maigret του Georges Simenon. Στο κέντρο των αστυνομικών μυθιστορήματων του Simenon, τον οποίο ο Glauser αναγνωρίζει ως δάσκαλό του, βρίσκονται "οι άνθρωποι και, ιδιαίτερα, η ατμόσφαιρα στην οποία κινούνται" (10).

Whodunit And Why? O Glauser απαντά μέσω του αρχιφύλακα Jacob Studer, κεντρικού ήρωα πέντε αστυνομικών μυθιστορημάτων, τα οποία γνωρίζουν επιτυχία: "Wachtmeister Studer"/"Schlumpf Erwin Mord" (1935), "Die Fieberkurve" (1935), "Matto regiert" (1936), "Der Chinese" (1937), "Die Speiche/Krock & Co" (1937). Εκδίδονται από διάφορους εκδοτικούς οίκους.
O Glauser περιγράφει με ακρίβεια το ψυχολογικό περιβάλλον. Eίναι ένας εξαιρετικός αφηγητής. Χρησιμοποιεί κάποιες φορές την ελβετική διάλεκτο για να παρουσιάσει τα συναισθήματα των απλών ανθρώπων. Δηλώνει ότι δεν γράφει για την "élite" (11). Εμπνέεται συχνά από τις προσωπικές του εμπειρίες (βλέπε ψυχιατρεία, χρήση ναρκωτικών, Λεγεώνα των Ξένων και λοιπά), τις οποίες μεταφέρει ή επεξεργάζεται στις ιστορίες του. Αυτό φαίνεται, παραδείγματος χάρη, στο έργο "Matto regiert", το οποίο θεωρείται "roman à clef".

Ο Βερνέζος αρχιφύλακας Studer είναι ένας ψηλός, εύσωμος άνδρας με γκρίζα μαλλιά και μουστάκι. Βρίσκεται κοντά στη συνταξιοδότηση. Φορά αδιάβροχο παλτό και ρεπούμπλικα. Καπνίζει πούρα "Brissago". Έχει υπομονή, πείσμα, μεθοδικότητα, παρατηρητικότητα. Εξοικειώνεται με το περιβάλλον. Ακούει προσεκτικά, δίχως να καταδικάζει. Αναζητά τα πραγματικά κίνητρα του εγκλήματος. Εμπιστεύεται  περισσότερο το ένστικτό του και λιγότερο τα ίχνη και τα τεκμήρια. Προσεγγίζει με ενσυναίσθηση τους "μειονεκτούντες" και τους "αποτυχημένους". Αντιτίθεται συχνά στους "ισχυρούς" και τάσσεται υπέρ των "αδυνάτων". Δεν διαχωρίζει τους ανθρώπους σε "καλούς" και "κακούς". Εξαιτίας μίας υπόθεσης πέφτει σε δυσμένεια και υποβιβάζεται από επιθεωρητή σε αρχιφύλακα. Ένας μη συμβατικός investigator (όπως ο μεταγενέστερός του επιθεωρητής Hans Bärlach, ήρωας του Friedrich Dürrenmatt), ένας πολύτιμος outsider, ικανός να λύσει το πιο περίπλοκο έγκλημα. Σίγουρα υπάρχουν ομοιότητες μεταξύ Maigret και Studer, υπάρχουν, όμως, και σαφείς διαφορές. Ο ήρωας των έργων του Glauser είναι αυθεντικός και μοναδικός.

Το έτος 1939 μεταφέρεται στον κινηματογράφο το πρώτο έργο της σειράς "Studer": "Wachtmeister Studer". Η εταιρεία παραγωγής είναι η (ιστορική για την Ελβετία) "Praesens-Film ΑG". Τον Studer υποδύεται ο δημοφιλής Ελβετός ηθοποιός Heinrich Gretler. H ταινία ολοκληρώνεται λίγες ημέρες πριν από την κήρυξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Το έτος 1947 μεταφέρεται στον κινηματογράφο το δεύτερο έργο της σειράς "Studer": "Matto regiert". Παραγωγός εταιρεία και πάλι η "Praesens-Film AG", στον ρόλο του Studer ο Gretler. Η δεύτερη ταινία δεν έχει την επιτυχία της πρώτης. Στις δεκαετίες που ακολουθούν μεταφέρονται και άλλα έργα της σειράς στον κινηματογράφο, στο θέατρο και στην τηλεόραση.

ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΠΗΓΕΣ

- Friedrich Glauser: "Der Chinese". http://gutenberg.spiegel.de/buch/der-chinese-1861/1.

- Friedrich Glauser: "Die Fieberkurve". http://gutenberg.spiegel.de/buch/die-fieberkurve-5696/1.

- Friedrich Glauser: "Krock@Co". gutenberg.spiegel.de/buch/krock-co-1858/1.

- Friedrich Glauser: "Matto regiert". http://gutenberg.spiegel.de/buch/matto-regiert-1855/1.

- Friedrich Glauser: "Schlumpf Erwin Mord". Limmat@Unionsverlag, 11.04.2016, ΕΑΝ 9783293303409.

- Frank Göhre: "Mo. Der Lebensroman des Friedrich Glauser". CulturBooks, 01.02.2015. EAN 9783944818733.

- http://www.krimilexikon.de/brockhoff.htm. Ημερομηνία τελευταίας ενημέρωσης: 15.02.2006.

- http://www.krimilexikon.de/glauser.htm.

- https://de.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Glauser. Ημερομηνία και ώρα δημοσίευσης/τελευταίας τροποποποίησης: 21.08.2018, 21:28.

- https://de.wikipedia.org/wiki/Wachtmeister_Studer_(Film). Ημερομηνία και ώρα δημοσίευσης/τελευταίας τροποποποίησης: 01.04.2018, 16:43.

- https://de.wikipedia.org/wiki/Matto_regiert_(Film). Ημερομηνία και ώρα δημοσίευσης/τελευταίας τροποποποίησης: 06.05.2018, 20:40.

(1) Friedrich Glauser: "Schlumpf Erwin Mord". Limmat@Unionsverlag, 11.04.2016, ΕΑΝ 9783293303409, σελίδα 197. Συμπληρωματικό κείμενο (Nachwort) του Walter Obschlager.

(2) "Zehn Gebote für den Kriminalroman": http://www.krimilexikon.de/brockhoff.htm. Ημερομηνία τελευταίας ενημέρωσης: 15.02.2006.

(3) Brockhoff, Stefan: http://www.krimilexikon.de/brockhoff.htm. Ημερομηνία τελευταίας ενημέρωσης: 15.02.2006.

(4) "Friedrich Glauser: Offener Brief über die "Zehn Gebote für den KriminalromanꞋ": http://www.krimilexikon.de/glauser.htm.

(5) "echte Spannung": http://www.krimilexikon.de/glauser.htm.

(6) "Denkmaschine": http://www.krimilexikon.de/glauser.htm.

(7) "Schlaumeier": http://www.krimilexikon.de/glauser.htm.

(8) "Einfühlungsvermögen": http://www.krimilexikon.de/glauser.htm.

(9) "gesunden Menschenverstand": http://www.krimilexikon.de/glauser.htm.

(10) "[…] die Menschen und besonders die Atmosphäre, in der sie sich bewegen": http://www.krimilexikon.de/glauser.htm.

(11) "Ich schreib doch nicht für die ꞋEliteꞋ. Die Elite kann sich begraben lassen und mir gestohlen bleiben […]." Friedrich Glauser: "Schlumpf Erwin Mord". Limmat@Unionsverlag, 11.04.2016, ΕΑΝ 9783293303409, σελίδες 179/180. Συμπληρωματικό κείμενο (Nachwort) του Walter Obschlager.

(Τελευταία ενημέρωση: 2018.)

MARIA OF BITHYNIA AND MITERIKON, AN ANTHOLOGY OF TEXTS BY AND ABOUT HOLY WOMEN OF THE ORTHODOX CHURCH, AS A SOURCE FOR GENERAL HISTORIOGRAPHY AND WOMEN’S HISTORY. TEXT: ANNA MIHOPOULOU.

Anna Mihopoulou (M.A. in Women's Studies, University of York) is researcher and writer.

MARINA THE MONK. AUTHOR: RICHARD DE MONTBASTON. WIKIMEDIA COMMONS, PUBLIC DOMAIN.

Miterikon: Narratives, sayings and lives of the holy mothers of the desert, women ascetics and saints of the Orthodox Church is an anthology of age‐old texts about holy women (miteres, Greek for mothers) of the Orthodox Church, that were narrated and/or written to serve as a source for religious inspiration – addressed particularly, though not exclusively, to women; its publication in 7 volumes supervised by prof. D. Tsamis in the 1990s was sponsored by five Greek nunneries (1).

The texts of each volume are divided into: a. “Narratives”, i.e. accounts about the saints by direct or indirect witnesses; b. “Sayings” of the holy women themselves; c. scholarly “Lives of Saints” (Bioi hagion). Each saint is presented in one of those categories, usually by one text, occasionally by more; the source of each entry (the work of a religious writer or, quite often, an earlier collection of lives of saints, in manuscript or in print form) is noted in a footnote. On the left‐side pages of each volume the texts are presented in the original, ancient Greek language, while on the right side there is a translation in modern Greek (2). Footnotes provide terminology and vocabulary explanations, historical background, geographical data and further information, contributing considerably to the value of the publication. 

Through the 3.172, in all, pages we become acquainted with about 200 women who lived in the time period between the early years of Christianity until the 14th century, in territories belonging to, or influenced by, the East Roman / Byzantine Empire – from Mt. Sinai to Spain, from Egypt to Iberia (Georgia) (3). Included in the Miterikon are women who became saints having devoted their lives to God’s will – with the exception of the martyrs of the first Christian centuries (an anthology of whose lives and accomplishments would, indeed, be a necessary supplement to the Miterikon, stated prof. Tsamis) (4). Represented are all kinds of social environments and personalities – simple country women or city dwellers, or wives of officials, or queens, virtuous and devout from a very young age or repenting sinners; those who avoided marriage, others who submitted to violent husbands, some who left their homes on pilgrimage or entered the monastic path along with their husbands and children; those who lived alone in the desert and those who were –willfully or not– secluded in nunneries, or found refuge in monasteries disguising themselves as –eunuch– monks.

All these cases offer us a spectrum of experiences and life stories –which otherwise remain to a large extent invisible–, shedding light on the historical past of social and individual life arrangements, especially of women (and women’s collectivities, if nunneries are to be counted as such), with their ideological and spiritual connotations and their echoes up to the present. No matter how fragmentary or through which particular viewpoint or literary tradition they are recorded (issues for discussion in themselves), they offer an abundance of material useful for a variety of disciplines in the humanities, and for the history of women in particular.

Of course the life‐stories provided are multiply mediated. To start with, religious women –except, maybe, certain ascetics of the first Christian centuries– were under male guidance, even in nunneries; thus, many women saints are presented through their relation to influential holy men – sometimes occupying only a few lines in the life of a male saint. Furthermore, the narrations about women saints come from men – a pious relative, monk or clergyman, an ascetic who met the holy mother or heard about her from somebody else and so on; religious women as writers (even of women’s lives) were nonexistent or, at least, did not represent themselves as such (although we might presume that at least some of the texts of unknown or pseudonymous narrations have been authored by religious women) (5). In addition, the narrations have been edited by –male– anthologers contributing to the official corpus of teachings of the –male dominated– Church and, broadly speaking, of the political and social –male dominated– establishment, reproducing, at the same time, the dominant ideology of local societies and the family. Finally, or rather fundamentally, these general patriarchal stands have been incorporated in language itself, as in the cases when virtues supposedly deriving from masculinity (like “manly” courage, andreia – from andras, man) are attributed to women who are, therefore, considered “exceptional” among the ranks of their sex.

“Jesus has not set any ideals special to women. His teaching is addressed to human entities […]. In practice, however, attitudes of the ancient world, degrading for women, prevailed in Christianity also”, states prof. Tsamis. “The anything but satisfactory position of women in ancient society can be often discerned in the texts of the Miterikon” (6), where we also see women, in particular, encouraged to be virtuous by being humble, self‐abnegating, seeking sanctity by living in what is considered to be the eternal Christian truth.

At the same time, however, between the lines of these life‐stories one may also detect some of the ideas and aspirations of individual women and of women like them. Needless to say, it takes a cautious and complex approach on the part of modern feminist and historical reading so as not to cast a final blow to the chance of these women to be heard – at least to some extent.

Miterikon, women saints and Bithynia

An acquaintance with the women of the Miterikon can be achieved through the path of local history, in its interaction with general history; thus, of the women saints included in it, this paper proposes to discuss those related to Bithynia (the location of the 2014 “Writing Women’s Lives” conference).

Bithynia is quite suited to the task, for it has been an important, albeit not central area of the East Roman empire. Situated in the north of the Asia Minor peninsula, its coast extending from Propontis (the Sea of Marmara) and the Bosphorus (Boğaziçi) to the Euxine Pontos (Black Sea, Karadeniz), it lies on the geo‐strategical crossroads between Asia and Europe. Thus, it was not by accident that the missionary journeys of Christian apostles, like Peter and Paul, took them across this territory. The new faith attracted substantial numbers of –male and female– followers, so the area was to become a theatre of the persecutions that followed, delivering martyrs like the renowned St. Barbara (7). Numerous other saints are connected to Bithynia, among them the following nine women saints presented by the Miterikon.

Imperial Christianity ‐ St. Helen at the side of her son, St. Constantine the Great (early 4th c.)

The establishment, for military and administrative purposes, in AD 330 by emperor Constantinus I of a new Roman imperial capital in Constantinople (Istanbul), on the site of ancient Greek Byzantion, that is, on the Thracian shores opposite Bithynia, meant that the latter would become a “first class” province; here members of the elite would own large estates, construct private residences as well as public buildings, temples, monasteries, seeking relaxation, extra income and, in times of political turmoil, refuge – when it was not used as a place of exile. In AD 325 Constantinus, overturning the imperial policy against the Christians, in his aspiration to make the best of their dynamism through unifying procedures, initiated and presided over a gathering of bishops, the so‐called First Council of Nicaea (Iznik), in Bithynia. Constantine the Great –as he became known due to these groundbreaking acts– was to be celebrated by the Christians as an isapostolos (equal to the apostles) together with his mother, St. Helen, a Christian from Bithynia, a source of inspiration and an aide in his personal and imperial conduct and policies (8).

St. Helena is presented in the Miterikon through three different texts – all of which, incidentally, portray her being guided by her son, rather than the other way round (9). The first one praises mainly Constantinus, devoting just one of its five paragraphs to his mother. The second, quite unsophisticated, provides historically based information mixed with inaccuracies and legends; among other things, it erroneously maintains that Constantinus, after becoming “the ruler of the world” at the age of 21, asked his mother to join him, crowned her as his co‐ruler, and asked her to search for the holy Cross, whose power had strengthened his reign – a venture for which he provided her with the necessary escort (10). The third –more literary– text focuses on the virtues that St. Helena possessed, only to conclude that she was “a mother of a great son, who made it possible for his mother to be respected by every nation” (11).

A complementary and at times contradictory version of the story is provided by the footnotes of the publication. It is through them that the readers are informed of the circumstances of St. Helena’s birth (c. AD 250, at Drepane –later named, after her, Elenopolis (Hersek)–, in Bithynia, to a family of no distinction) and of certain obscure details regarding her marital status, as well as of the fact that her husband Constantius broke up with her, to marry in the family of emperor Maximianus (12). Furthermore, it is stated that Constantinus had his son from his first marriage, Crispus, killed, an act that caused St. Helena to confront him and may have induced her journey to Palestine, with his support, as an expiatory pilgrimage (13). It is also stated that one year earlier, in AD 325, Constantinus – by then in his fifties, and not in his twenties, as the second text states– had named her an augusta (14), that while at the Holy Land she founded two churches –and not four, as the same text maintains– and that, soon after her return, she died, at the age of 80, to be buried in Rome, and not in Constantinople – as the third text claims (15).

The emperors vs. the patriarchs ‐ St. Nikareti, supporter of the exiled patriarch St. Ioannis Chrysostomos (early 5th c.)

Despite gradually converting Christianity into a corner stone of the empire, the emperors of Constantinople would not cede primacy to the patriarchs of the city (16).  An early example of this was the case of patriarch St. Ioannis (John) Chrysostomos (i.e. the “Goldenmouthed”), a renowned preacher and a zealot of faith and virtue, from Syrian Antioch, who criticized the exercise of power by the emperors Eudoxia and Arcadios, an attitude leading to his dethronement and exile (17).

Quite a few of Chrysostomos’ distinguished supporters had to leave Constantinople, among them Nikareti, descendant of an aristocratic family from Nicomedia (Izmit), Bithynia. She is described in the text provided by the Miterikon as “a virgin well known for her virtues”, “totally devoted to divinity, not at all to earthly cares” (18); as is noted, although she distinguished herself offering her services, especially to the poor –supplying medicaments which she devised herself–, she declined to be ordained a deaconess, a “leader of girls dedicated to God”, although “Ioannis asked her repeatedly to do so” – and this is celebrated as an indication of her will “to live in humility, completely un‐noticed”.

Nikareti’s strong character was in effect also in exile, since, although largely divested of her inheritance, she managed to provide not only for herself and her relatives, but for others as well – and so it is that she is praised for facing adversity with “manly courage” (andreia) (19).

As is stated in a footnote of the Miterikon, in the first Christian centuries women (like Nikareti) could become deaconesses of the Church (20); however, in the centuries following its incorporation in the establishment even this minimum participation of women in the hierarchy of the clergy seems to have been more or less obliterated – a phenomenon observed in many other ideological and political movements as well.

The spread of asceticism ‐ Three women initiated by the hermit St. Auxentios: St. Elefthera, St. Cosmia and an anonymous nun (mid‐5th c.)

In the period that followed the end of anti‐Christian persecutions, asceticism (ascesis, Greek for exercise), an age‐old practice in the Middle East, was met with unprecedented flourishing as an expression of the Christian faith, mainly in the deserts of Galilee, Syria and Egypt. The participation of women –finding “an islet of equality, where they could escape being under custody, as well as household tasks, and seek virtue and personal spiritual life”, as prof. D. Tsamis puts it (21)- was impressive. Besides individual ascetics –quite often engaged in extreme practices of abstinence and discomfort–, monastic collectives appeared also in growing numbers.

Bithynia is situated quite far from the deserts and the centers of asceticism, however its spirit was introduced here by the Syrian hermit St. Auxentios, who settled at about 12 km to the southeast of Chalcedon (Kadıköy), on Skopa or Skopos mountain, later named, after him, Mt. of Auxentios (Kayişdağ) (22). Women from Constantinople, on the opposite coast, would be among those who came 773 to him for a blessing and spiritual guidance.

According to the narrative (23), Elefthera (“Free [woman]”), a member of empress Pulcheria’s court (24), asked St. Auxentios to initiate her to ascetic life (25); finding her suited to the task, he instructed her to stay for a while “in the plain, outside the city” and study the Bible. Another woman, named Cosmia (“Decent” [woman]), the wife of a certain Pentepitropos, asked St. Auxentios to “remove her from worldly degradation” and allow her to stay by him; in her case, both the Saint and her family tried to persuade her otherwise, but to no avail, therefore he allowed her to stay along with Elefthera. Another woman, the wife of a wild beasts’ tamer, was to join them.

“After a while he [St. Auxentios] dressed them up with proper ascetic vestments, that is, itchy hairy tunics and large mafortia” (26) so that “everyone facing such a trial would be moved; for, up to then, there had never been this kind of monastic attire in the area”. And, thus, one of the first nunneries in Bithynia, that of Trichinarea, was founded at around AD 460.

Iconoclasm ‐ Women saints of the resistance

Iconoclasm or Iconomachy (mache, battle in Greek, against the icons) was introduced by emperor Leon III the Isaurian and sustained by his successors for more than a century (AD 726‐842). Under the influence of Middle‐Eastern religious doctrines, predominantly Judaism and Islam, and the debates about the two natures of Christ, the use of icons in religious life was proclaimed against God’s will, causing natural and humanly‐induced disasters on God’s empire, such as internal strife and the loss of territories to followers of other religions or denominations. A large part of the clergy as well as of lay people, especially women, objected to this stand, defending the age‐old tradition of the icons in the Christianworld, only to find themselves under persecution (27).

I. St. Anna the Nun, a spiritual daughter ofthe martyr St. Stephanosthe New (mid‐8th c.)

One of the most renowned opponents of Iconomachy, and finally a martyr, was St. Stephanos the New (28), who lived on Mt. of Auxentios, in Bithynia. His reputation attracted many visitors, among them a pious woman of noble descent, a childless widow from Constantinople, who wished to become a nun. According to the narration (29), St. Stephanos guided her in the distribution of her property to the needy and in giving up every attitude connected to lay life. Having accomplished that, she was accepted in the ranks of the nuns by the Saint, who –becoming her second godfather– named her Anna and placed her at the “lower” nunnery, i.e. that of Trichinarea (30).

II. St. Theoktisti, spiritual daughter of her brother St. Plato and of her son St. Theodoros Stouditis, spiritual leader of her family (late 8th c.)

St. Theoktiste the Constantinopolitan (c. AD 740 ‐ between 797 and 799) (31) a woman of striking character, is depicted in the Miterikon through two texts by her son St. Theodoros Stouditis (32), a distinguished scholar monk and a prominent figure in the battle against Iconomachy (33).

Theodoros describes the spiritual progress of his mother, who learned to read on her own as an adult, in order to study the holy letters (34), having her brother, Plato, prior at the monastery of Symbola, on Mt. Olympos in Bithynia, as a spiritual father (35). Without neglecting her household duties, as Theodoros notes, Theoktisti started exercising in the virtues of an ascetic: systematically attending services and praying, fasting, convincing her husband to abstain from sex (36), dressing plainly, like a widow, in short “putting to death desires” and “cleansing her soul to the point of acquiring the accuracy needed for an absolute control of the mind”, while “following the narrow path of sorrow throughout a tough life”. She also guided her children to virtue and when she left secular life to become a nun –after organizing a celebration for all the relatives–, “what a marvelous novelty, to leave her house and present herself to God along with a flock: her four children, her husband’s three siblings, and taking her husband with her” (37) – a move that impressed the Reigning City (Vasilevousa, that is, Constantinople). In this frame, what seems to negate a woman’s nature, “cutting herself even from her beloved members of her family”, is considered an asset (38).

An interesting –negative– trait in the character of Theoktisti, one that probably only a relative would have recorded (and for that reason, this account becomes exceptionally valuable), is the fact that, “being forceful by nature” she lost her temper with the female servants of the house, and treated them harshly –to the point of hitting or imprisoning them, “if that would bring them to virtue”–, as she was later hard with her subordinate nuns (39). Every time she regretted it and asked for forgiveness from the woman/en involved and absolution by her spiritual father (that is, her brother Plato or his successor as prior, her son Theodoros). Otherwise, she had excellent relations with her women neighbors and provided for the poor and needy, as well as for the monks, with money, supplies and meals.

Leaving her house she went to Bithynia, in the vicinity of her brother’s monastery, which, however, had suffered severe damage due to the Iconomachy. Theoktisti shared a cell with her daughter, already a nun, and another woman relative. The men of the family followed her and thus was founded the monastery of Sakkoudion in Bithynia, with St. Plato as its prior. However, their opposition to the second marriage of the emperor brought about new calamities: the monastery suffered great damages and several of its monks were exiled. On their way, they arranged for a secret meeting with Theoktiste, who gave them her blessing – for which she was criticized by certain members of their household, as is noted (40). She then took care of the monks remaining in the monastery and those imprisoned in Constantinople; she even spent a month in prison herself – to be again rebuked by some. It is not made clear if she was criticized for her positions or for supporting them actively, despite being a woman.

At the time of her death, in Constantinople, she was surrounded by her family; she seemed eager to leave this world, concludes Theodoros, as if in a rush to meet two of her children who had died before her.

III. St. Anna of Lefkati, an ascetic nun (mid‐9th c.)

Anna lived at the time of emperor Theophilos (AD 829‐842), the last supporter of Iconomachy (41). The daughter of a distinguished, wealthy family, she lost her father early and was raised “into virtue” by her mother, after whose death Anna devoted herself to helping the poor and destitute. However, “a bad mannered newcomer to the royal court, a Hagarinos [descendant of Hagar],” obtained the consent of the emperor, Basil I, to marry her and, on her refusal, subjected her to torturous pressure; Anna turned to God for help and, soon after, her persecutor died. After that, she gave up lay life, seeking shelter in a church of St Mary at Lefkati (a cape to the south of Chalcedon) (42).

Following the steps of the most austere ascetics, she started exercising in staying awake, abstinence and fasting – she fasted for two or three days in a row, sometimes for a whole week, and then had a little food; “in this way she depleted her body so much that all her bones became visible […], her muscle melted away, becoming almost dead, and her bones were covered only by the skin, presenting an image in the exact way the Maker molded it”. She lived in this way for 50 years, and died after a short illness, to be buried in the family tomb.

Years later some “people possessed by daemons” disinterred her body, which had miraculously remained intact and gave up incense – a sign of sanctity. Thanks to it, people carrying illnesses of the body or the spirit were healed.

St. Maria of Bithynia, a virgin among the monks

Maria was a girl from Bithynia – no time specification is known about her (43). She lost her mother in childhood and was raised by her father, who wished to leave her in charge of his property and become a monk. Maria begged him to take her with him, so they gave away most of their goods and the rest to the monastery where they had been accepted – Maria, under the name of Marinos, passed as a delicate youth.

Marinos was very competent and became the prior’s favorite. Once he was sent, along with two other brothers, to do some errands for the monastery and had to spend the night at an inn. The daughter of its keeper was seduced at that time by a soldier and became pregnant. To her furious father she blamed the handsome monk Marinos, who consequently was thrown out of the monastery. Relying on the mercy of passers‐by and a small garden that he tended, he survived and also raised the child, since the inn‐keeper left it in his care soon after it was born.

The years passed and the monks, feeling sorry for their brother, asked the prior to allow him in again. Thus Marinos returned inside the monastery – but now he had to do the dirtiest and heaviest jobs. He never complained. When, one day, he did not show up for Mass, his brothers went to his cell and found him dead. Upon preparing his body for burial, they realized it was a woman’s. The prior prayed to be forgiven for the fact that he had done an injustice to someone so humble and faithful to the monastery, a real saint (44).

Conclusion

Some readers may consider such narratives fascinating, even inspiring, others may find them strange or even distasteful. The fact is that through them, and their excellent presentation in the Miterikon, we can meet some exceptional women of the past and share a part of their personal lives and interaction with their social surroundings; the stories of women saints are there to be re‐read – and re‐written– in many different ways.

Keywords: Miterikon, Holy Women, Orthodox Church, Women History.

Anna‐Efrosyni MIHOPOULOU M.A. in Women’s Studies (University of York, UK) Researcher and Archivist of Women’s History (Athens, Greece).

IMAGE:  © ANNA MIHOPOULOU

Notes

___________

(1) Dimitrios Tsamis, editor, Miterikon: Diigiseis [apofthegmata] kai bioi ton agion miteron tis erimou, askitrion kai osion gynaikon tis Orthodoxou Ekklisias [Miterikon. Narratives [sayings] and lives of the holy mothers of the desert, women ascetics and saints of the Orthodox Church], vols. I, II, III (Thessaloniki: “Saint Makrina” Sisterhood, 1990, 1991, 1992); vol. IV (Alexandroupoli: Holy Nunnery “Panagia of Evros”, 1993); vol. V (Thessaloniki: Holy Nunnery of Zoodohos Pigi‐ Chrysopigi, Chania, 1995); vol. VI (Thessaloniki: Holy Isychastirion of Timios Prodromos, Akritochori, 1996); vol. VII (Thessaloniki: Holy Isychastion for Women I Metamorphosis tou Sotiros, Milesi, 1997). (The “sayings” are referred to in the title of the first volume only). Miterika follow the tradition of paterika (“fathers’ books”), a well known genre of Byzantine religious literature.

(2) The names of the translators are mentioned on the first pages of the volumes.

(3) Most extensively represented are the areas of Egypt, Palestine, Syria, Asia Minor et al. and the prominent cities of the times, i.e. Rome, Constantinople, Antioch, Alexandria et al. “The status of women was not the same in Jewish, Greek, and Roman cultures […] the liberty exhibited by patrician Roman women on the Aventine or in the Holy Land contrasted sharply with the self‐ effacement of oriental women […]” (Monique Alexandre, “Early Christian Women”, in Georges Duby and Michelle Perrot, general editors, A History of Women: From Ancient Goddesses to Christian Saints (Cambridge, Massachussets: Harvard University Press, 1993), 414).

(4) D. Tsamis, general introduction to Miterikon, vol. I, 20.

(5) Four women hymnographers are known. On the absence of “women’s voices”, see also Alexandre, “Early Christian Women”, 412.

(6) D. Tsamis, general introduction to Miterikon, vol. I, 15, 16.

(7) Vasilissa was tortured to death just outside Nicomedia; three sisters, Metrodhora, Menodhora and Nymphodhora, became martyrs in AD 235 and were buried by the hot springs to the east of cape Poseidonion; from Nicomedia Diocletianus started the last –and maybe most fierce– persecution of Christians (AD 303‐311), whose victims would be his own wife Valleria and daughter Balleria, as well as St. Euphemia from Chalcedon. In the first Christian centuries many women believers endeavored to convert their relatives (Alexandre, “Early Christian Women, 442‐ 444).

(8) The Orthodox Church honors her, together with Constantine, on May 21, the Catholic Church on August 18.

(9) Miterikon, vol. II, 332‐349. What St. Constantinus seems to have actually done, is to urge his mother to be baptized (ibid., vol. II, 336, fn. 13).

(10) The discovery of the Holy Cross by St. Helena is annually celebrated on September 14. This text maintains that St. Helena left part of the Cross in the care of the patriarch of Jerusalem, while the rest she entrusted to the patriarch of Constantinople. She also brought the nails of Jesus’ crucifixion to herson, who put them on his helmet and on the harness of his horse.

(11) Ibid., 347.

(12) Ibid., 336, fn. 13. Helena and Constantinus lived in Nicomedia, Bitnynia, one of the four capital cities of the empire. Constantinus succeeded his father after he died in Eboracum (York) in AD 306 (ibid., 332, fn. 1 and 334, fn. 7).

(13) Constantinus married Minervina and had a son, Crispus, whom he had killed – an act associated with his second wife, Fausta, daughter of Maximianus, whom he also had killed afterwards (ibid., 333, fn. 5). With Fausta he had Constantius and Constans, Constantina and Helena. He may have also had an illegitimate son, Constantinus (ibid., 342‐343, fn. 3).

(14) Ibid., 339, fn. 3.

(15) Ibid., 336, fn. 15.

(16) The emperor ruled as the representative of God on Earth. He could dethrone the patriarch of Constantinople, but not defy his moral judgment, especially when that corresponded to public opinion.

(17) Ioannis Chrysostomos became patriarch of Constantinople in AD 398, was forced to leave in 403, was restored under the pressure of public opinion, and exiled again in 404. He died in 407.

(18) Miterikon, vol.VI, 350‐353. C. Baronius set the 27th of December as the commemoration day of St. Nikareti (“Victorious virtue”) (ibid., 353, fn.5).

(19) Perhaps she was exiled to Nicomedia, and she may have died there, as it happened with the deaconess Olympias, who had also inherited property in Nicomedia through her grandfather Avlavios.

(20) On deaconesses, Miterikon, vol. IV, 14, fn. 4 and 52, fn. 1. See also Alexandre, “Early Christian Women”, 423‐424, 429, 432: “As the Church moved toward greater institutionalization, women did not hold well‐defined ministries. Certain distinct groups of women did form, however. One such was the cherai, or widows, [… and the deaconesses / diakonissai] […] the deaconess’ duties were limited to the service of other women” – anointing, teaching, assisting the sick. “[…] feminine monasticism eventually subsumed these roles”.

(21) D. Tsamis, general introduction to Miterikon, vol. I, 16. See also Alexandre, “Early Christian Women”, 415. The mothers of the desert were called ammas (Miterikon, vol. I, 14).

(22) Under the guidance of St. Auxentios (Syria, c. AD 420 ‐ Bithynia, AD 470) many men and women lived in the area as hermits and a number of monasteries were founded (Miterikon, vol.VII, 65, fn. 4).

(23) Ibid., 64‐67.

(24) Elefthera, “Stephanis by surname”, was a cubicularia (Latin for chamberlain), that is, an exceptional member of the royal court (ibid., 64, fn. 1 and 3).

(25) Elefthera offered the saint some holy relics she had in her possession (ibid., 65).

(26) Mafortium, in Latin, omoforion in Greek, was a short vestment, covering the shoulders and the back, worn by both men and women, especially ascetics, at the Early Christian era (ibid., p. 67, fn. 10).

(27) Iconomachy was subverted by two women, empress Irene the Athenian, in AD 787, and finally empress Theodora, in AD 842.

(28) Stephanos the New, born in Constantinople around AD 713 and baptized by patriarch Germanos I, was brought by his father and his mother Anna at the Mt. of Auxentios, where he lived as a hermit, exercising in calligraphy. He founded a monastery that became a center of resistance against Iconomachy in the years of emperor Constantine V. He was accused for improperly making Georgios Syncleticos, member of the royal court, a monk, was imprisoned in Constantinople, tortured and died on November 28, 764 (Miterikon, vol. V, 36, fn. 1).

(29) Ibid., 36‐43.

(30) Ibid., 42, fn. 11.

(31) Miterikon, vol. IV, 193, fn. 2.

(32) Ibid., 192‐231. The first text is a letter that Theodoros sent from the Monastery of Sakkoudion to his dying mother at Constantinople and the second is an obituary he wrote after her death. St. Theoktisti is celebrated on December 20.

(33) St. Theodoros Stouditis was born in AD 759. In 780 he became a monk at the family Monastery 777 of Sakkoudion, in Bithynia, in 794 succeeded his uncle Plato as prior. In the years 795‐796 he was sent to exile in Thessaloniki, returned to the monastery and then, in 798, became prior of the Monastery of Stoudios in Constantinople. He was again sent to exile in 809 and 815‐821 and died in exile, on an island or a cape of Propontis in 826 (ibid., 192-193, fn. 1 and 217, fn. 39). His brother Iosif became archbishop or a cape of Propontis in 826 (ibid., 192‐193, fn. 1 and 217, fn. 39). His brother Iosif became archbishop of Thessaloniki (ibid., 210, fn. 25).

(34) It is implied by the text that she was illiterate, though of a noble family, because she had been brought up as an orphan (ibid., 205).

(35) St. Plato, born in AD 735, became a monk at the Monastery of Symbola, on Mt. Olympos, Bithynia, and its prior in 770. When, in 781, his sister Theoktisti became a nun, along with her husband Fotinos, his three brothers and the four children of the couple at the village of Sakkoudion, in Bithynia, Plato became the prior of the monastery (ibid., 220, fn.2). He was among the opponents of Iconomachy, also rejected the second marriage of emperor Constantine VI and was imprisoned in 795‐797 (ibid., 216, fn. 37). He died in 814 and was buried in the Monastery of Stoudios,in Constantinople.

(36) According to Theodoros, she reminded her husband of the eternal parting and managed for them to abstain from conjugal communication, while sharing the same bed, for five years and more (ibid., 207). The tradition of the Orthodox Church instructs that, in order for someone married to follow a monastic life, the spouse must consent, though this can be overlooked on special occasions. The byzantine law allowed also for a divorce on such occasions (Miterikon, vol. VII, 66‐67, fn.7).

(37) Italics, for emphasis, mine.

(38) On the day she became a nun the youngest of her three sons, Efthymios, clung to her vestments, not wanting to part from her, but she stood firm and convinced him to leave, promising that she would escort him to the boat herself (Miterikon, vol. IV, 215). Theoktiste, notes Theodoros, was, at the time, halfway through her marital life, enjoying wealth and the honors of her husband’s royal office –Fotinos was treasurer of the royal taxes (ibid., 202, fn. 8)–, with grown up children that could have given offspring to continue the family lineage; but she didn’t care for that either, and dedicated all her children to God (ibid., 213).

(39) After beating someone she would go to her chamber and beat her own face, and then invited the woman she had punished, knelt before her and asked her forgiveness – her servants recognized her good intentions and loved her and trusted her, maintains Theodoros (ibid., 209).

(40) They met “on a winter night, in a country house, with great fear, secretly”, narrates dramatically Theodoros, who concludes with an emotional image of his mother: “[…] in the morning […] tearful, she kissed all parts of our bodies, as one does with the dead” (ibid., 219).

(41) Miterikon, vol. II, 158‐161. The saint is celebrated on July 23 or 24 (ibid., 161, fn. 7).

(42) Ibid., 158, fn. 1. The footnote gives Yelkenkaraburnu as the present name of the cape.

(43) Miterikon, vol. I, 312‐319. St. Maria of Bithynia is celebrated together with her father on February 12 (ibid., 319, fn. 4).

(44) Maria of Bithynia was the first saint to introduce me to the Miterikon, in the course of research on the Bithynian town of Triglia (Trilye). This paper is dedicated to her.

(Last update: 21.11.2021.)

Greek Language and Civilization Lessons for [Refugee and Immigrant] Women of Greek or Foreign Descent organized by the Historical Archive Section of the Lyceum Club of Greek Women (Athens, since 1998). Text and images: Anna Mihopoulou.

Kallirrhoe Parren

The Lyceum Club of Greek Women (LCGW) was founded in 1911 by Kallirrhoe Parren (born Siganou at Amari, Rethymnon, Crete), the first prominent Greek feminist, publisher of Efimeris ton Kyrion (The Ladies Newspaper, 1887-1917). The establishment of the LCGW in Athens was soon followed by the foundation of numerous annexes in Greece and abroad.

Parren, a first wave feminist, demanded full education and paid jobs for women and contributed, along with other socially active ladies of the time, to establishing numerous institutions supporting women and the socially deprived. Inspired by foreign feminist initiatives, in 1897 she founded the Union of Greek Women, and its School of Home Economics, and in 1911 the LCGW.

The program of the Lyceum aimed to promote women’s solidarity for the social advancement of their gender, but also for the preservation of Greek traditions and culture (in time, its exceptional performances of traditional Greek dances, demonstrating the variety of traditional music and costumes, have become its most recognized activity).

From the start, and for a period of several decades, besides offering further education to its mostly middle- and upper-class members, the LCGW provided also for the “less privileged” women, organizing free Sunday school lessons in many Athenian neighborhoods, as well as evening vocational training courses – in 1937 it received an Athens Academy award for its contribution to the battle against illiteracy.

Evening Course for Destitute Mothers, at the central building.

The lessons stopped early in the 1980s, since the educational level of women had reached and surpassed that of men in Greece.

In 1998 the members of the LCGW Historical Archive Section, having studied documents on the organization’s educational history, and in view of the immigrant influx that had appeared since the beginning of that decade, organized the free of charge “Greek Language and Civilization Lessons for [Refugee and Immigrant] Women of Greek or Foreign Descent”, at the Antonopoulou Megaron (Alexandras avenue 4), where it is housed.

Since then, 24 in all volunteer teachers have offered classes in 4 different levels, and the approximately 3.000 registrations of women, coming from more than 60 countries, have attested to their interest –and need– for courses on the language, history and culture of the land where they live and work.

Each class offers one 3hour lesson per week, since many of the students work and have only one free afternoon. None of the available language methods addresses fully the particular circumstances of the program; thus, the books used at the four different levels come from four different series, and the teachers prepare and distribute additional material in photocopies. Students are also offered, when possible, guided tours to museums, or attend theatrical plays escorted by their teachers.

A short, but moving celebration is organized at the central LCGW building in June, where each class presents examples of its work and students are given a certificate stating that they studied Greek language and civilization during the particular academic year (no evaluation or level is mentioned).

Each year students of the advanced level are offered extra coaching if they wish to take the exams and obtain the diploma of the University of Athens Centre for the Greek Language – up to now, about 120 women have taken the exams, all of them obtaining high scores.

The LCGW Historical Archive Section has also organized a number of meetings about the Greek language and culture instruction for refugees and immigrants, inviting other institutions and organizations to present their work.

In 2013, with the support of the General Secretariat for Equality, it issued a short anthology of texts written by students of its classes, under the title Thelo ki ego na milao ellinika… (I, too, want to speak Greek…, Anna Mihopoulou ed.); the booklet aims to serve as a class reader, but also as a means of inter-cultural communication with the general public.

Greece has opened for us a window, a window through which a sun lit our hearts, that we needed so much…

(Last update: 19.08.2020.)

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΝΑ ΜΙΧΟΠΟΥΛΟΥ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ:  © ANNA ΜΙΧΟΠΟΥΛΟΥ

Η Άννα Μιχοπούλου (Μ. Α. στις Γυναικείες Σπουδές του Πανεπιστημίου York) είναι ερευνήτρια, λέκτορας, συγγραφέας και ιδρυτικό μέλος του Γυναικείου Αρχείου "Δελφύς". 

ΤΙ ΣΕ ΩΘΗΣΕ ΣΤΟ ΝΑ ΑΣΧΟΛΗΘΕΙΣ ΜΕ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ "ΣΚΟΥΠΑ"; ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΣΕ ΤΟΝ ΤΙΤΛΟ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΣΟΥ. 

Τη δεκαετία του 1980, όταν φοιτούσα στη Φιλοσοφική Αθηνών και συμμετείχα στην Ομάδα Γυναικών Φιλοσοφικής, ήμουν αυτό που λέμε "ακτιβίστρια" -η ίδρυση του Βιβλιοπωλείου των Γυναικών, μαζί με μια ακόμα από τις γυναίκες της ομάδας αυτής, θα μπορούσε να θεωρηθεί κατεξοχήν εκδήλωση αυτού του ακτιβισμού. Σε πολλές από τις τότε νέες γυναίκες που συμμετείχαμε στο Αυτόνομο Γυναικείο Κίνημα αρκούσε να μοιραζόμαστε και να επεξεργαζόμαστε, στο πλαίσιο των γυναικείων ομάδων, τις κοινές μας εμπειρίες ως θύματα ή μάρτυρες πρακτικών σεξισμού, αξιοποιώντας βεβαίως θεωρητικά εργαλεία από τις τρέχουσες τότε φιλοσοφικές και πολιτικές θεωρίες και στοιχεία φεμινιστικής ανάλυσης που αντλούσαμε από την πληθώρα των εντύπων και των βιβλίων -κυρίως μεταφρασμένων- που κυκλοφορούσαν. 

Στο τέλος της δεκαετίας, όταν έκλεισε και ένας κύκλος του γυναικείου κινήματος (μαζί και το Βιβλιοπωλείο των Γυναικών), ωρίμασαν μέσα μου θεωρητικά ερωτήματα, κυρίως για την εμπλοκή του φύλου στην αντίληψη, τη δόμηση της σκέψης, τη φιλοσοφία και τη θεολογία. Γνώριζα ήδη, από επισκέψεις σε βιβλιοπωλεία γυναικών στο εξωτερικό, τις προόδους της φεμινιστικής θεωρίας στους τομείς αυτούς και αποφάσισα να κάνω μεταπτυχιακό στις Γυναικείες Σπουδές και, αντίστροφα, στη διπλωματική εργασία που εκπόνησα γι' αυτό, να διερευνήσω ποια βήματα είχε κάνει στο μεταξύ η φεμινιστική θεωρία στην Ελλάδα. 

Το περιοδικό Σκούπα το γνώριζα βεβαίως -είχε πρωτοεκδοθεί δύο χρόνια πριν τη δική μου εμπλοκή στον γυναικείο χώρο, ενώ το πέμπτο και τελευταίο τεύχος του, αυτό του 1981, κυκλοφορούσε για καιρό ακόμα -μάλιστα, το πουλούσαμε στο Βιβλιοπωλείο των Γυναικών, που άνοιξε στα τέλη του 1983. Εκείνα τα χρόνια θαύμαζα -δικαίως- τη σοβαρότητα αλλά και την αισθητική του και μου δημιουργούσε ένα αίσθημα περηφάνειας, ως προϊόν του φεμινισμού, χωρίς να πολυκαταλαβαίνω -ή να με αφορούν- τα θεωρητικά ζητήματα που έθετε. Μια δεκαετία αργότερα είχε έρθει η ώρα να το μελετήσω, και να εξετάσω και την εμβέλεια και τον αντίκτυπό του στον εγχώριο γυναικείο και ακαδημαϊκό χώρο. Το γεγονός ότι αποτέλεσε το πρώτο βήμα φεμινιστικής θεωρίας στην Ελλάδα και ο ανατρεπτικός χαρακτήρας της ίδιας της ονομασίας του ενέπνευσαν τον τίτλο της διπλωματικής εργασίας που εκπόνησα.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΞΩΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ "ΣΚΟΥΠΑ", © ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΑΡΧΕΙΟ "ΔΕΛΦΥΣ".

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΞΩΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ "ΣΚΟΥΠΑ", © ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΑΡΧΕΙΟ "ΔΕΛΦΥΣ".

ΠΟΙΑ Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ «ΔΕΛΦΥΣ» ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΑΛΛΑ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ;  

Υπάρχουν δύο τύποι αρχείων που έχουν δημιουργηθεί σε συνάφεια προς το γυναικείο κίνημα: Αφενός, αρχεία γυναικείων οργανώσεων που συγκροτούνται από τα σωζόμενα τεκμήρια της διαδρομής των οργανώσεων αυτών -το πιο επεξεργασμένο  τέτοιο αρχείο που γνωρίζω, και με το οποίο συνεργάζομαι από το 2000, είναι το Ιστορικό Αρχείο του Λυκείου των Ελληνίδων (το ΛτΕ ιδρύθηκε το 1911 και το Ι.Α. του δραστηριοποιήθηκε κατά τη δεκαετία του 1990). Αφετέρου, τα αρχεία τύπου και οι βιβλιοθήκες που συγκεντρώνουν υλικό αναφερόμενο στις γυναίκες και τις διαφυλικές σχέσεις, ιδρυμένα από γυναικείες οργανώσεις, άλλους φορείς ή ιδιώτες. Το Αρχείο Γυναικών "Δελφύς" ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του Βιβλιοπωλείου των Γυναικών που ιδρύθηκε από τις  Άννα Μιχοπούλου και Μυρτώ Μπολώτα το 1983 και από το 1985 αποτελεί αντικείμενο διαρκούς ενασχόλησης του διδύμου Άννας Μαρκουλιδάκη και Άννας Μιχοπούλου, στις οποίες και περιήλθε, βάσει καταστατικής πρόβλεψης, με το κλείσιμο του ΒτΓ το 1990. Κατά καιρούς το έχουν ενισχύσει υλικά και πρακτικά εθελόντριες και εθελοντές, ενώ πρόσφατα την επεξεργασία μέρους του υλικού του ενέταξε στο πρόγραμμά του το Εργαστήρι για το Φύλο του Παντείου Πανεπιστημίου. Τα περιορισμένα οικονομικά του δεν επιτρέπουν την αγορά υλικού ή τη συνεργασία με πρακτορεία συγκέντρωσης αποκομμάτων τύπου, με αποτέλεσμα ο πλούτος του να εξαρτάται από τη δυνατότητα εξασφάλισης υλικού από τις δύο δημιουργούς του, καθώς από τις κατά καιρούς προσφορές υλικού. Έτσι, παρουσιάζει ελλείψεις ως προς την πληρότητα επιμέρους κατηγοριών, η οποία ωστόσο αντισταθμίζεται, κατά την εκτίμησή μας, από το εύρος τους -αν άλλα αρχεία και βιβλιοθήκες καλύπτουν κυρίως θέματα θεσμικών ρυθμίσεων και  κεντρικών μορφών δημόσιου διαλόγου και συμβολικών αναπαραστάσεων περί τις διαφυλικές σχέσεις, το Αρχείο Γυναικών "Δελφύς" αναζητά το υλικό του και σε εξωθεσμικούς χώρους (όπως οι κινηματικοί -γυναικείοι, ΛΟΑΤ, φοιτητικοί και νεανικοί) και παράπλευρες μορφές έκφρασης (φυλλάδια, αφίσες, πλακάτ) και συμβολικών  αναπαραστάσεων (έντυπα, αφίσες και αντικείμενα αναπαραγωγής σεξιστικών στερεοτύπων). Ιδιαιτερότητα συνιστά και ο διπλός προσανατολισμός του, προς την ανάπτυξη τόσο της φεμινιστικής θεωρίας όσο και του γυναικείου κινήματος στην Ελλάδα.  

ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΦΥΛΟΥ (GENDER STUDIES) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ;  

Στα πανεπιστημιακά ιδρύματα της Ελλάδας υπάρχουν μεμονωμένες όσο και συνεργαζόμενες προσωπικότητες που προωθούν πτυχές των σπουδών φύλου -κάτι που έγινε ιδιαίτερα εμφανές με τον σχεδιασμό και την εφαρμογή προγραμμάτων προπτυχιακών και μεταπτυχιακών σπουδών φύλου και ισότητας, με την ενίσχυση της Ε.Ε., κατά την πενταετία 2003-2008. Η διάχυση ωστόσο της φεμινιστικής θεωρίας είναι περιορισμένη, ενώ δεν έχει γίνει εφικτή και η θεσμοθέτηση γυναικείων σπουδών και σπουδών φύλου -ενδεικτική είναι και η -μέχρι στιγμής τουλάχιστον- αδυναμία συνέχισης των προαναφερέντων προγραμμάτων, μετά τη λήξη των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων.  

ΜΕ ΠΟΙΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΘΕΜΑ ΘΑ ΗΘΕΛΕΣ ΝΑ ΑΣΧΟΛΗΘΕΙΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ;  

Υπό την παρούσα συγκυρία, θα με ενδιέφερε να ασχοληθώ με τη διερεύνηση των απόψεων γύρω από δύο δίπτυχα: α. φύλο και έθνος, β. γυναίκες και θρησκεία. Βρίσκω πολλές σχετικές θέσεις, που διατυπώθηκαν στο πλαίσιο του περί πολυπολιτισμικότητας λόγου από τη δεκαετία του 1990 και ύστερα, επιφανειακές, απλουστευτικές και πολιτικά αδιέξοδες, έως και επικίνδυνες, κάτι που σε αρκετές περιπτώσεις οφείλεται σε άγνοια και παρανοήσεις γύρω από τις επίμαχες έννοιες και τα ιστορικά και πολιτικά συμφραζόμενά τους. Η ελληνική ιστορική εμπειρία πιστεύω πως θα μπορούσε να συνεισφέρει εναλλακτικές αναγνώσεις.     

ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΠΟΛΥ.

Η συνέντευξη δημοσιεύεται στον ιστότοπο της Άννας Μιχοπούλου Εκ ΓΥΝΑΙΚόΣ.

(Τελευταία ενημέρωση: 2011.)

DAS EIGENE SCHWEIGEN - DIE FREMDEN STIMMEN

TEXT: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

Siehe auch eMuseum.

BILD: TRAGISCHE MASKE. AUTOR: EDWARD DODWELL. WIKIMEDIA COMMONS, PUBLIC DOMAIN.

HOMAGE AN HANNAH ARENDT

TEXT UND BILD: ADRIAN HEUBERGER

BILD: © ADRIAN HEUBERGER

Hommage an Hannah Arendt: Vita Activa. Fünftes Kapitel. Das Handeln.
  I »Ohne Gleichartigkeit gäbe es keine Verständigung […]« (S.213).
 II »Ohne Verschiedenheit […] bedürfte es weder der Sprache noch des Handelns […]« (S.213).
III »[…] jede Bestimmung [ist] eine Negation, [die] ein Anders-als mitaussagt […]« (S.214).
IV »[…] [dies ist die] allgemeinste Besonderheit, die anzeigt, daß wir Seiendes überhaupt nur im Plural erfahren […]« (S.214).

Die allgemeinste Besonderheit von etwas sein, bedeutet, daß es eine noch allgemeinere Besonderheit nicht geben kann, von welcher die in Frage stehende Besonderheit mitausgesagt werden könnte. Die allgemeinste Besonderheit des Seienden ist eine Besonderheit, die allem Seienden anhaftet; eine Besonderheit, über die sich also letztendlich alles, dem ein Sein zukommt, pauschalisieren läßt. Wie kann aber etwas, das pauschal von allem Seienden ausgesagt wird, eine Besonderheit sein, die ja gemäß ihrer Bedeutung einem gesonderten und nicht einem pauschalen Sein zukommen müßte? Dazu später. Die allgemeinste Besonderheit des Seienden ist gemäß Hannah Arendt, daß seine Bestimmung zugleich immer auch bestimmt, was es nicht ist, oder anders ausgedrückt: Die Bestimmung eines Seienden ist immer Mitbestimmung des Anderen. In einer Aussage bestimmt sich über die zur Verwendung stehenden Begriffe, was eine Person vor dem Moment ihres Aussagens sagen will. Eine Bestimmung von etwas ist aber immer auch Mitbestimmung des Anderen.

In einer Aussage bestimmen die verwendeten Begriffe also nicht nur dasjenige, was ausgesagt werden will, sondern auch alles, was gerade nicht im Bedeutungsumfang der verwendeten Begriffe enthalten ist, also alles, was gerade nicht ausgesagt werden will. Eine Aussage sagt also nicht nur die Bedeutungen aus, die den in ihr vorkommenden begrifflichen Bestimmungen zukommen, sondern immer auch diejenigen Bedeutungen, die ebendiese Bestimmungen eigentlich ausschließen. Und das sind viele Bedeutungen, welche die Begriffe in einer Aussage ausschließen. Die Summe der Bedeutungen, die sich aus den Bedeutungen, welche die Begriffe einschließen, und den Bedeutungen, welche ebendiese ausschließen, ergeben, kann eigentlich nur ein Alles bedeuten, und zwar ein Alles in einem streng holistischen, d.h. ganzheitlichen Sinn: also alles, was in der Vergangenheit jemals bedeutet werden konnte, zusammen mit allem, was in der Gegenwart bedeutet werden kann und zusammen mit allem, was die Zukunft zum Bedeuten erst noch zeitigen muß.

Wenn ich in einer Rede das Wer-da-redet anzeige, wenn ich das Wer der Rede als »ich« bestimme, indem ich sage »ich sage«, bestimme ich nicht nur dieses Wer, das sagt, sondern immer zugleich auch das Andere, das nicht sagt. Ein versöhnlich-holistischer Gedanke: Wen man fragt, wer da dergleichen sagt, so sage ich »ich« und bestimme mit diesem Ich zugleich immer auch das Andere, das solcherlei nicht sagt. Alles andere, was dergleichen nicht sagt, zusammen mit dem Ich, das solcherlei sagt, ist aber alles, so daß ich, als ich der Frage nach dem Wer des Gesagten mit »ich« begegnet bin eigentlich »alles« geantwortet habe. Dergleichen sagt also nicht bloß ich, dergleichen sagt alles, oder etwas weltennäher ausgedrückt, dergleichen sagt die ganze Welt. Wenn ich »ich« sage, so sage ich damit die ganze Welt mit aus. Ich bin also nicht nur ein modernes Ich, ich bin auch nicht nur eine postmoderne Legion, ich bin vielmehr alles.

Vor diesem Gedankengang gewinnen auch ältere Aussagen durchaus einen allgemeinsten besonderen Sinn: »Liebe deinen Nächsten wie dich selbst.« Man würde vermeinen, gar nicht anders zu können, als wie dieses Gebot gebietet, wenn man nur darum wüßte, daß das Ich nicht nur ich und nicht nur Legion, sondern alles ist. Ich und der nächste sind gleich, denn beide sind wir alles. Doch warum sprechen wir die Sätze wie »liebe deinen Nächsten wie dich selbst« nicht aus einer unser Sein fundierenden Erfahrung, daß unser aller Sein allem gemein, d.h. allgemein ist? Vielleicht weil wir dann gar nichts mehr sagen würden. Denn unsere Begriffe bestimmen ja nicht nur dasjenige, deren Bedeutung sie einschließen, sondern auch dasjenige, das sie ausschließen. Ein Gebot wie »liebe deinen nächsten wie dich selbst« würde in einer solchen ›holistischen Notation‹ zu der beschwörenden aber äußerst sinnentleerten Wiederholung »alles alles alles alles alles alles« gefrieren.

Zumindest in der Sprache fiele alles Sagbare in eins. Und wenn wir glaubten, daß wir mit diesem Alles-sagen nun endlich im Sinne einer Korrespondenztheorie der Sprache die wahrhaftige Sprache gefunden hätten, welche die Wirklichkeit beschreibt, so wie sie wirklich ist, müßten wir folgern, daß die Welt ebenfalls eins ist.

Was aber eins ist, kann keine Bestandteile haben, sonst wäre es nicht mehr eins. Was aber keine Bestandteile hat, kann sich nicht verändern, denn etwas, das sich ändert, verliert entweder etwas oder gewinnt entweder etwas hinzu. Das Verlorene aber würde zu einem verlorengegangenen Bestandteil des Einen und das Hinzugewonnene würde zu einem neuen Bestandteil desselben Einen. Und was Bestandteile verlieren oder hinzugewinnen kann, muß entweder im Falle des Verlierens selber aus Bestandteilen oder wird im Falle des Hinzugewinnens infolge des Gewinns auch aus ein oder mehreren Bestandteilen bestehen.

Damit also Veränderung möglich wird, braucht es Bestandteile. Eine Welt, die Bestandteile hat, ist aber nicht eins, sondern verschieden. Diese Verschiedenheit ist die Möglichkeitsbedingung der Veränderung. Hannah Arendt sagt: »Ohne Verschiedenheit […] bedürfte es weder der Sprache noch des Handelns […]« (S.213). Dennoch bestimmt die Sprache durch ihre Begriffe nicht nur die von ihnen bedeuteten Bestandteile, sondern immer auch alle anderen außerhalb dieser Bedeutungen stehenden Bestandteile mit, denn Bestimmung ist immer Mitbestimmung des Anderen. Immer wenn ich »ich« sage, manifestiert sich in diesem Sagen-wer-da- sagt bereits das Alles.

(Letzte Aktualisierung: 2010.)

CHORA (MEDIALES BEISPIEL)

TEXT: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

Bild:  "Chor der Engel" aus Scivias I.6, Rupertsberger Codex fol. 38r. Wikimedia Commons, Public Domain.

►►►►► CHORA - BEISPIEL.cda (Die Datei wurde entfernt.)

PROJEKTINFORMATIONEN
Die Projektgruppe besteht aus Ines Bauer und Maria Christen-Konstantinidis. Mediale Arbeit, Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK).

INHALT
Im sechsten Kapitel des Werkes "Deutschland. Ein Wintermärchen" erscheint Heines schattenhafter Begleiter/Dämon/Liktor und wartet auf ein Zeichen, um die revolutionären Ideen des Dichters in die Tat umzusetzen: "Ich bin die Tat von deinen Gedanken." Unter dem Mantel hält er ein Richtbeil. Es folgt eine Diskussion zwischen den beiden.

BEGLEITMUSIK
Robert Schumann, Klaviersonate F-Moll, Opus 14.

VERTONUNG
Die Melodie entlehnen wir Hildegard von Bingens Lied "O Euchari in Leta Via".

STIMME 1
Maria Christen-Konstantinidis. Chora, semiotische Ordnung, semiotisches Subjekt, Genogesang.

STIMME 2
Ines Bauer. Symbolische Ordnung, symbolisches Subjekt, Phänogesang.

THETISCHE PHASE
Der Einschnitt in den Prozess der Sinngebung (der thetische Einschnitt wird durch das Beil/Messer symbolisiert).

PHÄNOGESANG/GENOGESANG
Der Phänogesang bezieht sich auf die Struktur der gesungenen Sprache, der Genogesang auf ihre Diktion.

CHORA
Der Ort, an dem körperliche Erfahrung und Sprache eine Bedeutung erzeugen. Chora ist sowohl Voraussetzung als auch Folge des Sinnbildungsprozesses und somit der Ort, an dem das Subjekt entsteht und zugleich dessen Negation stattfindet. Als Teil des Semiotischen, der natürlichen Trieborganisation, führt die Chora das Kind bzw. das Subjekt in das Symbolische, die sprachliche Organisation. Dieser Übergang wird durch und mit dem thetischen Einschnitt vollzogen. In der künstlerischen Praxis wird die semiotische Chora wieder aufgenommen, um die symbolische Ordnung zu überschreiten (der subversive Aspekt der Kunst). Die Kunst besteht darin, dieses Thetische "zweiten Grades" zu überschreiten, ohne es aufzugeben, wodurch es möglich wird, Zeichen und Bedeutungen neu zu schaffen.


LITERATUR
1. Roland Barthes: "Der entgegenkommende und der stumpfe Sinn", Edition Suhrkamp.
2. Heinrich Heine: "Deutschland. Ein Wintermärchen", Reclam Verlag.
3. Julia Kristeva: "Die Revolution der poetischen Sprache", Edition Suhrkamp.
4. Silvia Pritsch: "Die Rhetorik des Subjekts", Transcript Verlag.

(Letzte Aktualisierung: 2009.)

PLATONS CHORA

Vgl. Platons Dialog "Timaios".

Die kosmischen Elemente in Form der Platonischen Körper: Tetraeder (Feuer), Hexaeder (Erde), Oktaeder (Luft), Dodekaeder (Äther), Ikosaeder (Wasser).

BILD: "DIVINA PROPORTIONE". AUTOR: LUCA PACIOLI. ILLUSTRATOR: LEONARDO DA VINCI. WIKIMEDIA COMMONS, PUBLIC DOMAIN.

(Letzte Aktualisierung: 2009.)

"The Greek Women's Movement in Space and Time" (Auszug). Veröffentlicht durch: Polytechnikum von Athen ("Women in Public Space. Experiences from North and South"). Text: Anna-Efrosyni Mihopoulou. Übersetzung/Übertragung aus dem Englischen: Maria Christen-Konstantinidis.

BILD: "WITCHES BEING HANGED" (1655). AUTOR: UNBEKANNT. WIKIMEDIA COMMONS, PUBLIC DOMAIN.

1974
Nach dem Sturz der Militärdiktatur herrschte ein Klima intensiver Politisierung. Die griechische Frauenbewegung erlebte einen Aufschwung. Die Frauenorganisationen, die in dieser Zeit entstanden, unterhielten Beziehungen zu linken Gruppierungen. Die Zahl aktiver Gewerkschafterinnen stieg.

Die Frauenorganisationen kämpften gegen die Geschlechterpolitik der rechten Regierung. Ihre Forderungen betrafen vor allem die Änderung des Familienrechts. Für die Beseitigung der Diskriminierung von Frauen wurde eine Frist von sieben Jahren gesetzt. Aus diesem Grund und auch wegen des für 1981 geplanten Beitritts Griechenlands zur Europäischen Gemeinschaft begannen 1975 die Arbeiten zur Änderung des Familienrechts. Zu diesem Zweck setzte die griechische Regierung eine Expertenkommission ein. Im Umfeld des sogenannten "Koordinationskomitees der Frauenorganisationen" (SEGES), das 1976 gegründet wurde, forderten die Frauenorganisationen ein Mitspracherecht, welches ihnen zum großen Teil gewährt wurde. Dies betraf insbesondere die Zusammensetzung der Expertenkommission, aber auch die ausgearbeiteten Stellungnahmen. Die Frauenorganisationen  engagierten sich aktiv, wie sich beispielsweise in den Protesten gegen die geplante Wehrpflicht für Frauen 1977/78 zeigt.

Die drei größten Frauenorganisationen dieser Zeit entsprachen den drei größten Parteien der parlamentarischen Linken. Kurz nach dem Sturz der Militärdiktatur erfolgte der Zusammenschluss der linken Frauen in der "Demokratischen Frauenbewegung" (KDG), einer Art Dachorganisation. Die Anhängerinnen der sozialistischen Partei PASOK gründeten 1976 eine eigene Organisation, die "Griechische Frauenföderation" (OGE). Die Mitglieder der KDG hingegen schlossen sich der eurokommunistischen Partei KKE-ES an. Die OGE zeigte eine starke antifeministische Haltung und mobilisierte ihre Mitglieder für die Interessen der KKE. Die "Vereinigung Griechischer Frauen" (EGE), die von Andreas Papandreou und seiner amerikanischen Frau Margaret geführt wurde, verhielt sich anfangs vorsichtig und wurde erst kurz vor der Regierungsübernahme durch die PASOK 1981 besonders aktiv. Die KDG stand dem Feminismus und der Idee einer autonomen Frauenbewegung offener gegenüber.

Weniger bekannt, jedoch von großer Bedeutung für die Entwicklung der Frauenbewegung in Griechenland, war eine andere Organisation: die "Bewegung für die Befreiung der Frau" (KAG). Die 1975 gegründete Organisation vereinte ehemalige Mitglieder linker Parteien oder antidiktatorischer Organisationen, die nach dem Sturz der Obristenjunta keine Partei mehr unterstützten, sowie einige Trotzkistinnen, Anarchistinnen und andere. Der politische Radikalismus dieser Frauen führte zu intensiven Auseinandersetzungen mit Anhängern der hierarchischen Struktur parteigebundener Frauenorganisationen. Die Feministinnen der KAG zeigten zwar ein signifikantes Interesse am antikapitalistischen Kampf, vertraten jedoch die Auffassung, dass die Befreiung des weiblichen Geschlechts ein besonderes Engagement der Frauen erforderte.

Die Frauen der KDG und der KAG arbeiteten in verschiedenen Bereichen zusammen. Die Themen, mit denen sie sich beschäftigten, betrafen vor allem die weibliche Sexualität und die Reproduktionsfunktion der Frau. Eindrucksvoll war der Protest, den sie 1978 gegen Schönheitswettbewerbe organisierten. Anlässlich des Internationalen Frauentages 1980 organisierten die Frauen der KDG und der KAG sowie Gruppen von Studentinnen eine erste öffentliche Versammlung, die für die spätere "Autonome Frauenbewegung" Griechenlands von entscheidender Bedeutung war. In dieser Zeit fanden Bildungsreformen statt, gegen die Studentinnen und Studenten protestierten und Sitzstreiks organisierten.

In dem politischen und sozialen Umfeld der späten 1970er Jahre fanden erstmals subversive Ideen aus den westlichen Gesellschaften Verbreitung, die in der Folge wesentlich zur Verbreitung der feministischen Ideen der neuen Welle beitrugen. Diese feministischen Ideen stießen insbesondere bei den Studentinnen auf Zustimmung und führten zur Bildung einer Vielzahl kleiner Frauengruppen an der Universität, am Arbeitsplatz, in den Stadtvierteln der Hauptstadt und in anderen Städten. Für die Mitglieder dieser Gruppen war die Bewusstseinsbildung von zentraler Bedeutung. Die Wahl dieser Form der politischen Organisation ermöglichte nicht nur die Entwicklung weiblicher Ideen, sondern auch die Äußerung von Opposition und die Infragestellung der vorherrschenden männlichen Politik. In diesen Gruppen analysierten die Frauen die spezifischen Aspekte weiblicher Unterdrückung und arbeiteten in einem losen Netzwerk, in dem Versammlungen, Diskussionen und Proteste organisiert wurden. Obwohl Männer nicht immer ausgeschlossen waren, richtete sich ein Teil dieser Aktivitäten ausschließlich an Frauen.

Die sozialistische Regierung, die 1981 an die Macht kam, förderte den sogenannten "Staatsfeminismus". Die mit der sozialistischen Partei verbundene Frauenorganisation EGE breitete sich im ganzen Land aus. In diesen Jahren wurde die griechische Gesetzgebung geändert: Im Jahr 1982 wurde die Zivilehe eingeführt. Das neue Familienrecht von 1983 basierte auf der Gleichberechtigung von Mann und Frau, schaffte die Mitgift ab, erkannte die Rechte außerehelicher Kinder an und führte die einvernehmliche Scheidung ein. Darüber hinaus stellte das Gesetz von 1984 Vergewaltigung als Verbrechen gegen die sexuelle Freiheit unter Strafe und legalisierte 1986 den Schwangerschaftsabbruch. Aus (frauen-)rechtlicher Perspektive stellt die neue griechische Gesetzgebung eine der fortschrittlichsten dar. Wie in anderen Ländern wurden die Forderungen der Frauen erfüllt und die Frauenbewegung sowie andere politische Bewegungen zerfielen. Allerdings konnten sich viele Reformen in der Praxis nicht durchsetzen und Gesetzesverstöße blieben ungeahndet.

Einige Frauen begannen, sich mit feministischer Forschung zu beschäftigen. Zu ihren Arbeiten zählen Studien über frühere Phasen des griechischen Feminismus sowie Studien über bestimmte Aspekte der Geschlechterbeziehungen und der Stellung der Frau in der modernen griechischen Gesellschaft. An der Universität Thessaloniki bildete sich eine Gruppe für Frauenstudien, ohne formelles Mandat. Später wurde das Fach "Frauenstudien" an weiteren Universitäten eingeführt.

Die Entwicklung einer feministischen Analyse erfordert jedoch eine umfassende interdisziplinäre Forschung sowie die Entwicklung einer Methode, die es ermöglicht, die charakteristischen Aspekte der griechischen Realität zu beschreiben. So ist etwa eine gründliche Untersuchung der Formen der Familienstruktur in Verbindung mit den sozialen, wirtschaftlichen und politischen Mustern in Griechenland erforderlich. Die griechische Sozial- und Geschichtsforschung ist aufgrund der turbulenten nationalen und politischen Geschichte des Landes besonders lückenhaft; eine ähnliche, wenn nicht noch schlimmer ausgeprägte Forschungslage ist in den anderen Balkan- und Mittelmeerländern zu beobachten, was eine wertvolle vergleichende Analyse unmöglich macht.

Griechenland befindet sich an der Peripherie der etablierten Zentren neuer Theorien und moderner Politik. Um dem aktuellen multikulturellen Trend in der feministischen Theorie zu folgen, ist eine Verlagerung des Schwerpunkts der feministischen Forschung notwendig – oder besser noch, die Aufrechterhaltung verschiedener Schwerpunkte. Diese Maßnahme würde nicht nur für die an der "Peripherie" Lebenden von großem Nutzen sein, sondern auch für diejenigen, die das "Zentrum" besetzen.

In der heutigen Zeit werden wir durch Werbung und Medien mit neuen Versionen von Gender-Stereotypen konfrontiert. Zudem existieren verschiedene Ideologien, die Purismus, Segregation und Intoleranz fördern. Für eine neue, alternative und befreiende Politik ist es unerlässlich, die Polymorphie der sozialen Phänomene anzuerkennen. Das Studium der Geschichte der Frauenbewegung kann zu dieser Erkenntnis beitragen.

April 1994.

*Veröffentlicht durch: Polytechnikum von Athen ("Women in Public Space. Experiences from North and South").

(Letzte Aktualisierung: 2010.)

INTERVIEW MIT ANASTASIS PATTAS
ÜBERSETZUNG / ÜBERTRAGUNG AUS DEM GRIECHISCHEN:
MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

ANMERKUNG: Das folgende Interview stellt keine Form der Werbung für das kommerzielle Produkt E​LEGIA dar. Es liegen uns darüber hinaus keine weiteren Informationen zu dem Produkt vor.​ Interessierte Personen werden gebeten, sich an den unten genannten Vertreiber zu wenden.

BILD: © ANASTASIS PATTAS

Anastasis Pattas: Studium der Elektrotechnik und der Pädagogik an der Universität ASPETE in Athen, Hersteller und Vertreiber von Olivenöl.

Olivenanbau und Olivenölproduktion: Welche Methoden gibt es und wie werden sie eingesetzt? Vor- und Nachteile der einzelnen Methoden.

Ein regelmässiger Baumschnitt ermöglicht ein gesundes Wachstum: Die Olivenbäume bekommen mehr Luft und Licht. Auch das Anpflanzen von Gras ist nützlich: Das Gras reflektiert das Sonnenlicht auf den Olivenbaum und erhöht so die Photosynthese. Die Pflege der Anbauflächen ist sehr wichtig: Die Wurzeln versorgen den Olivenbaum mit Mineralien und Wasser aus dem Boden. Eine auf den griechischen Inseln weit verbreitete schlechte Gewohnheit ist die Herstellung von Olivenöl aus reifen Oliven. Für die Produktion werden unter anderem verdorbene Früchte verwendet, die wenig oder keine Nährstoffe enthalten. Ausserdem werden die Oliven mancherorts in Plastiksäcken gelagert. Das zerstört die Qualität. Von beiden Methoden rate ich ab.

Entscheidend für die Qualität ist, dass die Oliven sofort nach der Ernte verarbeitet werden. In unserer Ölmühle werden die frisch geernteten Oliven von Zweigen und Blättern befreit und mehrmals gewaschen. Anschliessend werden die Früchte mit den Kernen zerkleinert, malaxiert (gequetscht) und zentrifugiert. Das Olivenöl wird aus den Fruchtpartikeln getrennt. Während der Fermentation bleibt die Temperatur bei 24 – 26° Celsius, das Olivenöl wird durch das schonende Verfahren der Kaltpressung gewonnen. Eine höhere Ausbeute an Olivenöl aus Oliven kann durch Heisspressung erreicht werden, weshalb diese konventionelle Methode von vielen Produzentinnen/Produzenten bevorzugt wird. Bei der Heisspressung gehen jedoch die gesundheitsfördernden Eigenschaften verloren, der Polyphenolgehalt sinkt. Der nächste Schritt ist die Filtration des (trüben) Olivenöls. Durch die Filtration mit geeigneten Filtern werden Oliventeile und Wasser entfernt. Schwebstoffe und Feuchtigkeit können die Qualität des Produktes negativ beeinflussen.

Welche Arten von Olivenöl gibt es?

Industriell hergestelltes, raffiniertes Olivenöl ist von minderer Qualität. Die Früchte werden von kranken Olivenbäumen geerntet, es werden falsche Anbaumethoden angewandt, die entsprechenden Bodenanalysen sind unvollständig und so weiter. Raffiniertes Olivenöl kann einen Säuregehalt von bis zu 0,3% aufweisen. Ein irreführendes Ergebnis!

Olivenöl mit der Bezeichnung "natives Olivenöl" ("vergine") entspricht der zweiten Güteklasse, der Säuregehalt darf höchstens 2% betragen. "Natives Olivenöl extra" ("extra vergine") entspricht der ersten Güteklasse, der Säuregehalt darf höchstens 0,8% betragen. Diese Öle werden durch mechanische Verfahren gewonnen.

Weitere Kategorien sind das Lampantöl, das Olivenöl bestehend aus nativem Olivenöl und raffiniertem Olivenöl sowie Oliventresteröl.

Es gibt noch Olivenöle mit hohem Polyphenolgehalt, die keine eigene Kategorie bilden. Sie fallen unter die Kategorie "natives Olivenöl extra". Wir sind der Meinung, dass Olivenöle mit hohem Polyphenolgehalt und mit einer oder mehreren gesundheitsbezogenen Angaben (1) eine eigene Kategorie darstellen. Wir streben die Anerkennung dieser Kategorie an.

Gepanschtes Olivenöl: Wie kann man den Betrug erkennen?

Eine systematisch angewandte Betrugsmethode ist das Mischen von raffinierten und minderwertigen Olivenölen. Das Produkt dieser Mischung ist ein Olivenöl mit niedrigem oder mittlerem Säuregehalt, das stark mit gesundheitsschädlichen Mineralölrückständen verunreinigt ist.

Der Geruch verrät die Qualität. Ein gepanschtes Olivenöl riecht entweder gar nicht oder schlecht. Auf unseren Instinkt können wir uns verlassen: Was gut riecht, ist auch gut! Ich spreche natürlich von Naturprodukten, denn die Tricks der Lebensmittelindustrie können den Geruchssinn leicht täuschen.

Welche europäischen und/oder internationalen Vermarktungsvorschriften und Kontrollmechanismen gibt es?

Die Angaben auf dem Etikett werden durch Verordnungen geregelt. Obligatorische Angaben sind: Güteklasse, Herkunftsland, Nährwertdeklaration, Aufbewahrungsbedingungen, Mindesthaltbarkeitsdatum, Füllmenge, Inverkehrbringerin/Inverkehrbringer. Die Kontrollen durch ISO (2) und TÜV (3) sind gründlich. Die Zertifizierungen dieser Organisationen sind international anerkannt. Ein Betrieb, der Bioprodukte vermarkten will, muss zusätzlich biozertifiziert sein.

Voraussetzung für den Vertrieb war eine chemische Analyse unseres Produktes. Die Analyse wurde im Kantonalen Laboratorium Bern durchgeführt. Die Ergebnisse stimmten mit früheren Ergebnissen überein -das Produkt wurde erstmals im Lebensmittellabor der Nationalen und Kapodistrias-Universität von Athen (4) untersucht. Darüber hinaus werden von den zuständigen Behörden regelmässig Proben entnommen und analysiert.

Gesundheitsbezogene Angaben (1) sind zulässig, wenn das Produkt mindestens 5 mg Polyphenole pro 20 g Olivenöl enthält. Polyphenole sind Antioxidantien, die den Körper vor oxidativem Stress, die Ursache vieler Krankheiten, schützen. Sie haben entzündungshemmende und krebsvorbeugende Eigenschaften. Es wird empfohlen, täglich 20 g polyphenolreiches Olivenöl zu verzehren.

Du beschäftigst dich mit der Produktion und dem Vertrieb von Olivenöl. Bei dem Produkt handelt es sich um das biodynamische Olivenöl ELEGIA mit hohem Polyphenolgehalt. Was sind deine Beweggründe?

Wir haben eine lange Familientradition im Olivenanbau und in der Herstellung von Olivenöl. Unsere Ölmühle wurde im Jahr 1995 gebaut. Das war das Jahr, in dem ich geboren wurde. Die Ölmühle befindet sich im Dorf Kallithea in der Präfektur Elis (5). Die geographische Lage auf 400 Meter Höhe und das Klima bieten ideale Voraussetzungen für den Olivenanbau. Man lernt viel in der Praxis. Es gibt drei Schwerpunkte, die meine Arbeit bestimmen: meine Verbundenheit mit dem Produkt, mein Respekt vor der Natur und mein technologisches Wissen.

Der Produktname ELEGIA verweist auf die altgriechische Dichtung: "Elegie" ist ein Distichon, das aus einem Hexameter und einem Pentameter besteht oder ein Gedicht aus elegischen Distichen. Das Logo, die abstrahierte Form der Meeresschildkröte Caretta Caretta (6), die ihre Eier in den Sandstränden von Zakynthos (7) und Elis (5) vergräbt, symbolisiert die Natur. Die Kombination dieser Elemente ergibt "A poem from Greek nature" (8). Ein weiteres Element, das mit der jahrtausendealten Tradition des Olivenöls auf Kreta in Verbindung steht, ist die Farbe der Verpackung: rotbraun, wie die Farbe der Säulen von Knossos (9). Das Olivenöl wird in Spezialflaschen abgefüllt. Diese Flaschen schützen das Produkt vor UV-Strahlung.

ELEGIA ist ein biodynamisches, natives Olivenöl extra mit hohem Polyphenolgehalt. Wie bereits erwähnt, sind gesundheitsbezogene Angaben (1) nur dann zulässig, wenn das Produkt mindestens 5 mg Polyphenole pro 20 g Olivenöl enthält. Unser Olivenöl überschreitet diesen Grenzwert um mehr als 400%: Der niedrigste bisher dokumentierte Polyphenolgehalt lag bei 800 mg pro 100 g Olivenöl, während der höchste Wert bei 1.150 mg lag! Ein Rekord! Das Produkt wurde mehr als 25 Mal ausgezeichnet und erhielt 23 Goldpreise. Jüngste Auszeichnung: Goldmedaille beim Wettbewerb "London International Olive Oil Competition 2022". Mein Ziel ist es, unser Produkt ständig zu verbessern.

Vielen Dank.

NOTIZEN
________________
(1) "Health Claim". Griechisch: "Ισχυρισμός Υγείας".

(2) "International Organisation of Standardisation". Deutsch: "Internationale Organisation für Normung".

(3) "Technischer Überwachungsverein".

(4) Griechisch: "Εργαστήριο Χημείας Τροφίμων του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών".

(5) Elis (griechisch: Ηλεία) liegt im Nordwesten des Peloponnes.

(6) Eine Meeresschildkröte, die vom Aussterben bedrohte ist.

(7) Zakynthos (griechisch: Ζάκυνθος) ist eine Insel an der Westküste Griechenlands.

(8) Deutsch: "Ein Gedicht der griechischen Natur". Siehe auch Logo.

(9) Knossos war ein antiker Ort auf Kreta, Zentrum der minoischen Hochkultur (2600 – 1450 v. Chr.).

(Letzte Aktualisierung: 29.09.2022.)

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΠΑΤΤΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ: Η συνέντευξη που ακολουθεί δεν αποτελεί κάποια μορφή διαφήμισης για το εμπορικό προϊόν​ ELEGIA. Δεν διαθέτουμε περαιτέρω πληροφορίες σχετικά με το προϊόν​. Τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα παρακαλούνται να επικοινωνούν με τον διανομέα που αναφέρεται παρακάτω.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: © ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΠΑΤΤΑΣ

Αναστάσης Παττάς: σπουδές Εκπαιδευτικού Ηλεκτρολόγου Ηλεκτρονικού Μηχανικού στην Ανώτατη Σχολή Παιδαγωγικής & Τεχνολογικής Εκπαίδευσης (Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.), παραγωγός και έμπορος ελαιολάδου.

Ποιες από τις παραδοσιακές πρακτικές στην καλλιέργεια της ελιάς και την παραγωγή ελαιολάδου θεωρείς σκόπιμο να διατηρηθούν και ποιες όχι;

Μια σημαντική παραδοσιακή πρακτική στην καλλιέργεια της ελιάς είναι το κλάδεμα. Χάρη σε αυτό, τo ελαιόδεντρο προσλαμβάνει περισσότερο φως και οξυγόνο, κάτι που συμβάλλει στην αποτελεσματική κυκλοφορία θρεπτικών στοιχείων στο ξυλώδες μέρος του. Άλλη σημαντική πρακτική είναι η φύτευση στον ελαιώνα γρασιδιού, το οποίο αντανακλά το φως του ηλίου στα ελαιόδεντρα. Έτσι αυξάνεται η φωτοσύνθεση. Στις θετικές παραδοσιακές πρακτικές θα προσέθετα τον καθαρισμό και την επεξεργασία του εδάφους για την αποτελεσματική ροή του νερού και την ανανέωση του χώματος. Το χώμα μεταφέρει, ως γνωστόν, θρεπτικά συστατικά στις ρίζες.

Μια πρακτική της νησιωτικής Ελλάδας που θα έπρεπε, κατά τη γνώμη μου, να καταργηθεί είναι η παραγωγή ελαιολάδου από ώριμες ελιές, αφού περιλαμβάνει και σάπιο καρπό, ο οποίος έχει ελάχιστα, έως μηδενικά, θρεπτικά συστατικά. Μια άλλη, νεότερη πρακτική που θα ήταν καλό να καταργηθεί είναι το σάκιασμα της ελιάς σε πλαστικά τσουβάλια. Ένα ελαιόλαδο προερχόμενο από ελιές που διατηρήθηκαν σε πλαστικό τσουβάλι θα είναι ελαττωματικό στη μυρωδιά και στη γεύση –εύκολα το αντιλαμβάνεται ο γευσιγνώστης. Σφάλμα είναι και το να μη γίνεται η επεξεργασία του καρπού αμέσως μετά τη συλλογή του. Μόλις συλλέγονται οι ελιές, πρέπει να μεταφέρονται στο ελαιοτριβείο. Στη συνέχεια, το μείγμα της συνθλιμμένης –της αλεσμένης με τον φλοιό και τον πυρήνα της– ελιάς πρέπει να διατηρείται, κατά τη ζύμωση, στους 24 με 26 βαθμούς Κελσίου· αυτή η διαδικασία ονομάζεται "ψυχρή έκθλιψη" και είμαι της άποψης πως πρόκειται για τον σωστότερο τρόπο επεξεργασίας –ωστόσο, αρκετοί παραγωγοί προτιμούν τη συμβατική μέθοδο, κατά την οποία η ζύμωση πραγματοποιείται σε υψηλή θερμοκρασία, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη εκχύλιση ζωμού και παραγωγή ελαιολάδου. Τέλος, το φιλτράρισμα πρέπει να γίνεται αμέσως μετά τον διαχωρισμό του ελαιολάδου, και με τα κατάλληλα φίλτρα, σε αντίθετη περίπτωση η "μούργα" –τα απόβλητα της διαδικασίας του διαχωρισμού– κατακάθεται στον πάτο του αποθηκευτικού χώρου και με τον καιρό δημιουργεί φυσαλίδες ύδατος, οι οποίες καταστρέφουν σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα –οσμή, οξύτητα και πολυφαινόλες– του λαδιού.

Ποιοι είναι οι τύποι του ελαιολάδου και ποιες οι συνηθέστερες μορφές απάτης/νόθευσης που εφαρμόζονται στο προϊόν το οποίο διατίθεται στην αγορά;

Τα βιομηχανικά ελαιόλαδα είναι κάκιστης ποιότητας, διότι παράγονται από άρρωστα δέντρα ή/και με λάθος πρακτικές καλλιέργειας, ελλιπείς αναλύσεις του εδάφους και λοιπά. Τα συγκεκριμένα λάδια ραφινάρονται και με τη διαδικασία αυτή η οξύτητα ενός ελαιολάδου μπορεί να μειωθεί από 2% σε 0,3% –ένα πλασματικά καλό αποτέλεσμα!

Κάπως καλύτερο είναι το απλό ελαιόλαδο, με οξύτητα πάνω από 2%, ακόμα καλύτερο το παρθένο ελαιόλαδο, με οξύτητα κάτω του 2%. Το εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο, η ανώτερη κατηγορία ελαιολάδου, έχει οξύτητα κάτω του 0,8%.

Υπάρχουν και τα πολυφαινολικά ή φαρμακευτικά ελαιόλαδα, τα οποία, ωστόσο, δεν εμφανίζονται ως ειδική κατηγορία, αλλά κατατάσσονται σε εκείνην του εξαιρετικά παρθένου ελαιολάδου. Η προσπάθειά μας είναι να αναγνωριστεί μια κατηγορία βιοδυναμικών ελαιολάδων που διαθέτουν έναν ή και περισσότερους Ισχυρισμούς Υγείας (1).

Μια διαδεδομένη μορφή απάτης/νόθευσης είναι η ανάμειξη ενός κακής ποιότητας ελαιολάδου υψηλής οξύτητας με ένα ραφιναρισμένο ελαιόλαδο χαμηλής οξύτητας. Tο αποτέλεσμα είναι ένα λάδι με πλασματικά χαμηλή ή μέτρια οξύτητα, το οποίο περιέχει μεγάλες ποσότητες βλαβερών για την υγεία ορυκτέλαιων.

Η οσμή αποκαλύπτει την ποιότητα του ελαιολάδου, ένα ελαιόλαδο δίχως οσμή ή με κακή οσμή πιθανότατα είναι νοθευμένο. Γενικότερα, πρέπει να εμπιστευόμαστε το φυσικό ένστικτό μας: ό,τι μυρίζει καλά είναι και καλό! Αναφέρομαι, βέβαια, στα φυσικά προϊόντα, διότι κάποια χημικά τεχνάσματα που εφαρμόζονται στη βιομηχανία τροφίμων εύκολα μπορούν να παραπλανήσουν το αισθητήριο της όσφρησης.

Ποιοι είναι οι ευρωπαϊκοί ή/και διεθνείς κανονισμοί και μηχανισμοί ελέγχου σχετικά με τη διακίνηση και την εμπορία του ελαιολάδου;

Για τη διακίνηση του ελαιολάδου απαιτείται επίσημη πιστοποίηση της κατηγορίας οξύτητας. Όσον αφορά στα βιολογικά ελαιόλαδα, απαιτείται επιπλέον πιστοποίηση βιολογικής καλλιέργειας από αναγνωρισμένο ευρωπαϊκό φορέα. Οι έλεγχοι από κριτές και επόπτες του Διεθνούς Οργανισμού Τυποποίησης ISO (2) ή του Τεχνικού Συλλόγου Ελέγχου TÜV (3) είναι εξονυχιστικοί, και μια τέτοιου είδους πιστοποίηση έχει παγκόσμια ισχύ.

Για την εισαγωγή και διακίνηση του δικού μας προϊόντος στην Ελβετία πραγματοποιήθηκε μια χημική ανάλυση στο Eργαστήριο Tροφίμων του Καντονίου της Βέρνης (4) που επιβεβαίωσε και πιστοποίησε τα αποτελέσματα της προϋπάρχουσας ανάλυσης του Εργαστηρίου Χημείας Τροφίμων του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Εκτός αυτού, διενεργούνται δειγματοληψίες.

Για να αποκτήσει κάποιο προϊόν Ισχυρισμό Υγείας (1) ως προς τις πολυφαινόλες πρέπει η περιεκτικότητά του σε αυτές να είναι τουλάχιστον 5 χιλιοστόγραμμα ανά 20 γραμμάρια. Οι πολυφαινόλες έχουν, ως γνωστόν, αντιοξειδωτική, αντιφλεγμονώδη δράση, συμβάλλουν στην προστασία των λιπιδίων του αίματος, στην ισορροπία της αρτηριακής πίεσης και στην πρόληψη του καρκίνου. Δύο κουταλιές πολυφαινολικού ελαιολάδου την ημέρα, ποσότητα που αντιστοιχεί σε 20 γραμμάρια περίπου, είναι ό,τι καλύτερο για την υγεία μας.

Ποια υπήρξαν τα δικά σου κίνητρα για την ενασχόλησή σου με το ελαιόλαδο; Τι σε παρακίνησε να ασχοληθείς με την παραγωγή και την εμπορία του εξαιρετικά παρθένου ελαιολάδου βιοδυναμικής καλλιέργειας ELEGIA, και ποιοι είναι οι παραπέρα στόχοι σου;

Υπάρχει παράδοση ελαιοκαλλιέργειας και ελαιοπαραγωγής στην οικογένειά μου. Το 1995, τη χρονιά που γεννήθηκα, κτίστηκε και το ελαιοτριβείο μας στο χωριό Καλλιθέα Πύργου, του νομού Ηλείας. Στην Καλλιθέα, η οποία βρίσκεται σε υψόμετρο 400 μέτρων, επικρατούν ιδανικές συνθήκες για την ελαιοκαλλιέργεια. Σίγουρα έμαθα πολλά εκεί, στην οικογενειακή επιχείρηση. Παράλληλα με τον συναισθηματικό δεσμό με τα προϊόντα της ελιάς και τον σεβασμό προς τη φύση, η εκπαίδευσή μου στις τεχνικές επιστήμες έπαιξε ουσιαστικό ρόλο στις αναζητήσεις μου στους τομείς επεξεργασίας και παραγωγής –προσανατολίστηκα νωρίς στη μηχανική μέθοδο ψυχρής έκθλιψης.

Η επιλογή του ονόματος ELEGIA για το προϊόν μας παραπέμπει στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, ειδικά στην ποίηση –η ελεγεία ήταν ένα δίστιχο αποτελούμενο από έναν εξάμετρο και έναν πεντάμετρο στίχο ή ένα ποίημα αποτελούμενο από ελεγειακά δίστιχα. Ο λογότυπος, μια αφαιρετική απεικόνιση χελώνας, παραπέμπει στην καρέτα-καρέτα –είδος που συναντάμε στη θάλασσα της Ζακύνθου αλλά και της Ηλείας– και, κατ’ επέκταση, στη φύση. Έχουμε, όπως δηλώνεται και με λόγια στον λογότυπο, "Α poem from Greek nature", ένα ποίημα της ελληνικής φύσης. Το χρώμα της συσκευασίας, καφέ κοκκινωπό όπως εκείνο των κιόνων του ανακτόρου της Κνωσού, παραπέμπει στη μακρά ιστορία του προϊόντος (5), ενώ η ειδική φιάλη που χρησιμοποιείται, προστατεύει το ελαιόλαδο από τις υπεριώδεις ακτινοβολίες.

Η ιστορία του ELEGIA ξεκίνησε από ένα χωράφι 50 στρεμμάτων που ανήκει σε θείους μου, οι οποίοι θέλησαν να αναπτύξουν έναν πειραματικό αγρό, μέσα σε έναν ελαιώνα 200 ετών. Ύστερα από τη φύτευση του αγρού, απευθύνθηκαν στο Γεωπονικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Πατρών, ζητώντας καθοδηγητική συνεργασία. Η υποστήριξη που λάβαμε, ειδικά στον τομέα της βιοδυναμικής καλλιέργειας, ήταν ύψιστης σημασίας!

Το ELEGIA είναι ένα εξαιρετικά πλούσιο σε πολυφαινόλες λάδι. Να αναφέρω χαρακτηριστικά ότι το μικρότερο ποσοστό που έχει καταγραφεί σε ανάλυση μέχρι στιγμής ήταν τα 800 χιλιοστόγραμμα πολυφαινολών σε 100 γραμμάρια, ενώ ένα από τα αποτελέσματα-ρεκόρ ήταν τα 1.150 χιλιοστόγραμμα πολυφαινολών ανά 100 γραμμάρια. Όπως είπα παραπάνω,  για να αποκτήσει κάποιο ελαιόλαδο Ισχυρισμό Υγείας (1) ως προς τις πολυφαινόλες πρέπει η περιεκτικότητά του σε αυτές να είναι τουλάχιστον 5 χιλιοστόγραμμα ανά 20 γραμμάρια. Το δικό μας προϊόν έχει ξεπεράσει κατά 400% το όριο αυτό! Tο ELEGIA έχει βραβευθεί 25 φορές, τα 23 από τα βραβεία αυτά ήταν χρυσά, με πιο πρόσφατο, το 2022, το χρυσό βραβείο του διαγωνισμού London International Οlive Oil Competition (LIOOC).

Στόχος μου είναι η ανάδειξη της αξίας του βιοδυναμικού πολυφαινολικού λαδιού. Στόχος μου είναι η εκπαίδευση του καταναλωτικού κοινού ώστε να κάνει σωστές επιλογές κατά την αγορά ελαιολάδου. Στόχος μου είναι η συνεχής βελτίωση του προϊόντος ELEGIA.

Στα γερμανικά υπάρχει η έκφραση "alles in Butter" ("όλα στο βούτυρο"), όπως στα ελληνικά λέμε "όλα μέλι-γάλα, ρόδινα, τέλεια". Η συγκεκριμένη έκφραση συνδέεται με τη συνήθεια που είχαν στον Μεσαίωνα να τοποθετούν εύθραυστα αντικείμενα σε βούτυρο προκειμένου να τα μεταφέρουν με ασφάλεια. Πόσο "μέλι-γάλα, ρόδινα, τέλεια" είναι τα πράγματα ως προς τη διακίνηση και την εμπορία του ελαιολάδου σε περιοχές όπου οι άνθρωποι συνοδεύουν και μαγειρεύουν τις τροφές τους, ως επί το πλείστον, με βούτυρο; Τι θα είχες να πεις στους ανθρώπους αυτούς;

Είναι γεγονός ότι αλλάζουν οι διατροφικές συνήθειες και ένα σημαντικό τμήμα ανθρώπων που προσέχει τη διατροφή του προτιμά να καταναλώνει ελαιόλαδο αντί για βούτυρο. Αυτό είναι ελπιδοφόρο. Στους ανθρώπους που συνηθίζουν να συνοδεύουν και να μαγειρεύουν τις τροφές τους με βούτυρο θα είχα να πω ότι το ελαιόλαδο διορθώνει, ή και θεραπεύει, ό,τι το βούτυρο φθείρει.

Ευχαριστώ πολύ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
________________
(1) Ισχυρισμός Υγείας: απόδοση της σήμανσης τροφίμων "Health Claim".

(2) ISO: International Organisation of Standardisation.

(3) TÜV: Technischer Überwachungsverein.

(4) Kantonales Laboratorium Bern.

(5) Η Κνωσός ήταν κέντρο του προελληνικού Μινωικού Πολιτισμού (2600 - 1450 π.Χ.). Η Κρήτη είναι γνωστή για τη μακρά παράδοση ελαιοκαλλιέργειας και ελαιοπαραγωγής.

(Τελευταία ενημέρωση: 07.09.2022.)

INTERVIEW MIT KOSTAS NIKOLOPOULOS UND ARIS SIDIROPOULOS

FRAGEN: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

ÜBERSETZUNG / ÜBERTRAGUNG AUS DEM GRIECHISCHEN: MARIA CHRISTEN-KONSTANTINIDIS

BILD:  © KOSTAS NIKOLOPOULOS

Kostas verbrachte seine Kindheit und Jugend in Eleofyton, einem Dorf in der Präfektur Messenien im Südwesten der griechischen Peloponnes-Halbinsel, das nach eigenen Angaben etwa 100 Einwohner zählt. Seine Schulbildung schloss er in der 10 km von Eleofyton entfernten Gemeinde Pylos mit dem Abitur ab. Es folgte der Militärdienst, eine Ausbildung zum Koch und schließlich die Emigration in die Schweiz. Dort arbeitete er in verschiedenen Restaurants und absolvierte die DCT-Schule (International Hotel & Business Management) in Luzern. Seit fünf Jahren lebt der Chefkoch in Zürich.

BILD:  © ARIS SIDIROPOULOS

Aris wuchs in der griechischen Großstadt Thessaloniki auf und absolvierte dort die Schule mit dem Abitur. Im Anschluss wurde er zum Schiffsoffizier der Handelsschiffsmarine ausgebildet und übte zunächst seinen erlernten Beruf aus. Später gründete er ein Unternehmen für Schädlingsbekämpfung im Lebensmittelbereich. Parallel dazu begann er ein Studium an der Hochschule für Agrarwissenschaften, das er jedoch nicht abschloss. Vor etwa fünf Jahren kam Aris nach Zürich und gründete ein Gourmet-Fast-Food-Restaurant.

Welche Ähnlichkeiten und Unterschiede, Kontraste und Parallelen lassen sich zwischen der schweizerischen und der griechischen Esskultur feststellen?

Kostas:

In den Großstädten herrschen hektische und stressige Bedingungen vor, die sich auch in der Ernährung widerspiegeln. In Griechenland wie in der Schweiz werden häufig schnelle und einfache Gerichte wie Kanapees, Tapas oder Mezedes verzehrt. Für die Menschen in Griechenland ist das Essen eine Gelegenheit für sozialen Austausch. In der Schweiz verbindet sich der Genuss des Essens mit dem gesellschaftlichen Austausch.

Für die griechische Bevölkerung hat der Verzehr von Brot eine lange Tradition und hohe Bedeutung. Im Gegensatz dazu ist der Brotverbrauch in der Schweiz vergleichsweise gering. Diese Gewohnheit ist historisch bedingt: Während des Zweiten Weltkriegs herrschte in Griechenland Hungersnot, und Brot war am einfachsten zu bekommen.   

In den griechischen Haushalten kommt es zu einem übermäßigen Einkauf von Lebensmitteln (d. h. in einer Menge, die über den Bedarf der Familienmitglieder hinausgeht), eine Gewohnheit, die auf die Tatsache zurückzuführen ist, dass Griechenland ein sehr fruchtbares Land ist, in dem Gemüse, Früchte, Öl, Wein und andere Lebensmittel im Überfluss vorhanden sind. Die Schweizer Bevölkerung zeichnet sich durch ein konservatives Einkaufsverhalten aus, das auf folgende Faktoren zurückzuführen ist: Früher waren Produkte wie Tomaten und Zitronen für die breite Masse unerschwinglich. Die griechische Küche wird hochgeschätzt und ist berühmt. Eine eigenständige schweizerische Küche hingegen existiert nicht. Die schweizerische Esskultur ist im Gegensatz zur griechischen für ausländische Einflüsse offen.

Aris:
Ich bin der Ansicht, dass eine enge Verbindung zwischen Esskultur und Zivilisation besteht. Die neugriechische Küche reflektiert in ihrer Diversität die kulinarische Historie des Landes. Im antiken Griechenland experimentierten die Menschen mit unterschiedlichen Geschmacksrichtungen und entwickelten so ihre eigene Kochkunst. Ein Beispiel hierfür ist der britische Koch Alan Coxon, der sich mit altgriechischen Rezepten befasst und Essig nach altgriechischer Art herstellt.

Die griechische Esskultur war bisher nur wenigen Menschen bekannt. Dies ist zum einen auf die introvertierte Natur unseres Landes zurückzuführen, zum anderen auf das Fehlen organisierter Strukturen. Das neu gegründete "Büro für Exportförderung" (*) hat sich zum Ziel gesetzt, die griechische Esskultur im Ausland bekannt zu machen. Zu diesem Zweck wurde ein Team aus griechischen Spitzenköchinnen und -köchen gebildet, die im Ausland tätig sind.

In Bezug auf das Einkaufsverhalten der griechischen Bevölkerung schließe ich mich der Meinung von Kosta an. Ich möchte jedoch ergänzen, dass die Griechen in den letzten Jahren ein bewussteres und gesünderes Ernährungsverhalten an den Tag gelegt haben. Essen stellt für sie nach wie vor eine günstige und bedeutende Form der Freizeitgestaltung dar, die in der Regel in Gesellschaft verbracht wird. Es gibt zweifellos eine Schweizer Küche, jedoch ist diese nicht so vielfältig und eigenständig wie die griechische.

Tendenzen und Trends in der Gastronomie der Schweiz und Griechenlands.

Kostas:

Infolge der gegenwärtigen Wirtschaftskrise ist eine Tendenz zu verzeichnen, dass gewisse Berufe eine geringere Nachfrage erfahren. Als Beispiel kann der Beruf des Sommeliers genannt werden.

Aris:
Die Schweizer Küche ist heute durch Einflüsse aus aller Welt geprägt, ein Phänomen, das auch in der griechischen Küche zu beobachten ist. Dies lässt auf einen allgemeinen Trend unserer Zeit schließen.

Was ist eure Meinung zu Bioprodukten?

Kostas:

Meine persönliche Entscheidung gegen den Erwerb von Bioprodukten basiert auf folgenden Überlegungen: Der überwiegende Teil der angebotenen Produkte stammt aus integrierter Landwirtschaft oder sind zertifizierte Bioprodukte, allerdings von minderer Qualität.

Aris:
Obwohl es in unserem Land keine vorbildlichen Verbände wie "Demeter" gibt, ist die Relevanz der griechischen biologischen und biodynamischen Verbände nicht zu unterschätzen. Zudem steigt in Griechenland die Nachfrage nach Bioprodukten. Der zunehmende Verbrauch hochwertiger Lebensmittel sowie die wachsende Zahl von Bäuerinnen und Bauern, die auf ökologischen Landbau umstellen, deuten auf eine allmähliche Entwicklung des ökologischen Bewusstseins in der griechischen Gesellschaft hin.

Vielen Dank.

(") Auf Griechisch: Οργανισμός Προώθησης Εξαγωγών (Ο.Π.Ε.).

(Letzte Aktualisierung: 2010.)